گۆڤاری زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان


Button Button Button Button Button Button Button Button


دیدار لەگەڵ رۆژنامەنووس کرستۆف زودەمان

posted Jun 11, 2016, 3:38 PM by Adil Mohammed Noori   [ updated Jun 12, 2016, 2:07 PM ]


سازدانی: جەمال پێنجوێنی

وەرگێڕانی: مەزن سلێمان تۆفیق


 

          بەڕێز کریستۆف زودەمان، ژۆرنالیست و چالاکوانێکی ئەڵمانییە، بەسەردانێک لە شاری سلێمانییە و پڕۆژەیەکیان لە زانکۆی سلێمانی ئامادەکردووە و پێشەکەشی خوێندکارەکانی زانکۆی سلێمانی دەکەن.

        کرستۆف ماستەری لە کاری رۆژنامەوانیدا هەیە و مامۆستای وانەبێژە لە زانکۆی بریمن، بۆ ئاگادار بوون لە کارەکانی ئەم دیدارەمان لەگەڵ سازکرد.

 

 

        - سەرەتا بەخێرهاتنت دەکەین بۆ کوردستان و هیوادارین ئەو ماوەیەی کە لێرەن بەئاسودەیی بەسەری ببەن.

        +  سوپاس بۆ ئێوە و بۆ دیدارەکەتان، کوردستان وڵاتێکی خۆشە و من زۆر ئاسوودەم کە جارێکی تر هاتومەتەوە بۆ کوردستان.

 

        - واتە پێشتر سەردانی کوردستانت کردوە؟

        + بەڵێ پێشتر لە ساڵی ١٩٩٣-١٩٩٤ لەگەڵ ژمارەیەک پەیامنێر هاتینە کوردستان بەداخەوە ئەوکاتە شەڕی ناوخۆ بوو سەردانی هەریەك لە بەڕێزان تاڵەبانی و بارزانیمان کرد.

 

        - چی دەزانن دەربارەی کورد؟

        + پێدەچێت زانیاری ئەوتۆم نەبێت، بەڵام هەوڵمداوە زانیاری بزانم لەسەر کوردستان، لە شارەکەی من کوردی زۆر لێیە بەزۆری خەڵکی باکوری کوردستانن. لە ساڵی ٩٠ کانەوە کارم لە ڕادیۆ کردووە و بەرنامەی زۆرم لەسەر کورد کردووە،  بە تایبەت ئاوارەبوون، یەکەم فیلمم دەربارەی هەواڵنێر کردووە کە ماوەکەی ٣٠ خولەک بووە و دەربارەی کێشەوگرفتی ژۆرنالیستە کوردەکان بووە لە تورکیا، من پێمخۆشە زانیاری زیاتر لەسەر کورد بزانم و ئێستاش کە لە کوردستانم پڕۆژەیەکمان هەیە لە زانکۆی سلێمانی لە کۆلێژی زاستە مرۆڤایەتییەکان بەشی ڕاگەیاندن.

 

        - دەتوانیت کەمێک لەسەر ئەو پڕۆژەیە قسەمان بۆ بکەیت؟

        + ئەم پڕۆژەیە خولێک بوو بۆ خوێندکارەکانی بەشی ڕاگەیاندن کە لەلایەن ڕێکخراوی (بالیک)ی نێودەوڵەتی و بەهاوکاری بەشی ڕاگەیاندنی زانکۆی سلێمانی ئەنجامماندا، خولەکە تایبەت بوو بەکاری میدیایی و لە بواری بەرهەمهێنانی تەلەفزیۆنی دابوو. وانەکان لەلایەن چەند پسپۆڕێکی ئەڵمانییەوە دەووترانەوە، وانەکان بەشێوەی تیۆری و پراکتیکی بوو، لە بەرواری ٨ – ١١ - ٢٠١٦ وە دەستمان پێکرد و ١٤ خوێندکاری بەشی راگەیاندن بەشداربوون لەگەڵمان کە تیایدا فێری شێوازی بەکارهێنانی کامێرا و چۆنییەتی وێنەگرتن و کاری تەلەفزێۆنی بوون، وانەکان بە زمانی ئینگلیزی دەووترانەوە، هەر لەم خولەدا بەشێوازێکی پراکتیکی بەرهەمێکی ڤیدیۆیی بەبەرهەم هات بە ناونیشانی (سلیمانی ...هۆکارێک بۆ گەڕانەوە). لە رۆژی ٢٢ – ١ - ٢٠١٦ بەئامادەبونی ژمارەیەکی زۆر لە دکتۆر و مامۆستاکان و خوێندکارەکان بڕوانامەی بەشداربوون بەسەر خوێندکارەکاندا دابەشکرا. هیوادارم سوودی خۆی پێکابێت ..

 

        - میدیا لە چ ئاستێکدایە لە هەرێمی کوردستان؟

        + بەداخەوە من زمانی کوردی نازانم هەتا بتوانم باشتر لە دۆخەکە بگەم، بەڵام خوێندکارەکانی زانکۆی سلێمانی پێیانووتم " کە لە کوردستان سیاسەت ئاستەنگ بۆ بەرەوپێشچوونی میدیا دروست دەکات و نایەڵێت سەربەخۆ بێت، کە ئەمە بە بڕوای من کارێکی خراپە.

 

        - چۆن بتوانین خاوەن میدیایەکی پڕۆفیشناڵ بین؟

        + بەبڕوای من لەم دۆخەدا زۆر ئاسان نییە، بەتایبەت لەکاتی ئەم شەڕەی کە لەگەڵ ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش لە ئارادیە، لەبەرئەوەی میدیا لێرە کەوتۆتە ژێر پاڵەپەستۆوە، بۆ نمونە لێرە ئاسان نییە ئەو بڕیارە بدەیت کە دەبێت میدیاکەت پڕۆفیشناڵ بێت، بەڵام لە ئەڵمانیا هیچ حزبێک ناتوانێت خاوەن ڕادیۆ و تەڵەفزێنی خۆی بێت، لە وڵاتەکەی من میدیا لەلایەن خەڵکی شارەزاوە بەڕێوەدەبرێت، ئەبێت خەڵک توانای هەبێت و گۆڕانکاری بکات، پێموابێت ئەمکارەش بە قۆناغ دەکرێت.

 

        - ئێوە چۆن سەیری کورد دەکەن وەک نەتەوەیەک، یان لە ڕوانگەی ئایینەکەیەوە؟

        + من ئەزانم کورد لەبەر ئایینەکەیان ناچەوسێنرێنەوە، بەڵکو لەبەر ئەوەی کوردن ئەچەوسێنرێنەوە، ئێمە کورد وەک نەتەوەیەکی دێرینی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەیر دەکەین نەک وەک ئیسلام، هەرچەندە ئیسلامبوونیش پەیوەندی بەکورد خۆیەوە هەیە.

 


 

        - ئازادی ڕادەربڕین لە کوردستان لە چ ئاستێکدایە؟

        + ئەوەی کە ئەیبینم ناتوانم بلێم باشە یان خراپە، بەڵام هەست ئەکەم خوێندکارەکان لە زانکۆ سەربەستانە قسە دەکەن کە ئەمەش ئاماژەیەکی باشە.

 

        - پڕۆژەی داهاتووت چییە؟ دەتوانین زانیاری لەسەر بزانین؟

        + هەوڵئەدەم پڕۆگرامەکانی باخچەی ساوایان بە چاپ بگەیەنم بەشێوەیەکی باش لە ڕێگەی کۆمپانیا و کەرتی تایبەتەوە.

 

        - بۆچی ئەم کارە دەکەیت؟

        + لە ئەڵمانیا کوردێکی زۆر هەیە، بۆ ئەوەی شارەزای چیرۆک و مێژوو و پرۆگرامی پەروەردەی ئێرە ببن.

 

        - لەکۆتاییدا سوپاست دەکەین و خۆشحاڵین کە پڕۆژەکانت خزمەتی کورد ئەکەن، هیوادارین سەرکەوتوبیت.

        + منیش خۆشحال بووم بەدیداری ئێوە.

●●●

 

 

 

ترس و تەکنەلۆژیا لێکدانەوەیەکی سۆسیۆسایکۆلۆژی

posted Jun 11, 2016, 12:04 PM by Adil Mohammed Noori   [ updated Jun 11, 2016, 12:25 PM ]

عادل محەممەد نووری(*)       

گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەهەر رەهەندێکدا بێت روودانى حەتمییە، کۆمەڵگاى مرۆڤایەتى خۆى دەگۆڕێت تا مۆدێلێک لە ژیانکردن بگوزەرێنێت و فۆرمێکى نوێ لە ژیانکردن دەستپێبکات، هەموو ئەو گۆڕانە مەزنانەى کە بەسەر کۆمەڵگاى مرۆڤایەتیدا هاتوون دیاردەى سروشتى و رۆحانى نەبوون، بەڵکو بەرهەمى ژیارى مرۆڤ بوون، لە مێژووى مرۆڤایەتیدا هەموو گۆڕانێکى کۆمەڵگاى مرۆڤایەتى وابەستە بووە بەو ئامێرە سادە و ئاڵۆزانەى کە مرۆڤ دروستى کردوون، مرۆڤ کاتێک توانیویەتى راو بکات کە تیر و رم و چەقۆى دروستکرد، گەیشتن بەسەردەمى کشتوکاڵى ئەو سەردەمە نییە کە مرۆڤایەتى پەى بە گرنگى کشتوکاڵ بردوە، بەڵکو لەوکاتەوە هەژمار دەکرێت کە مرۆڤ توانیویەتى کەرەستەیەک بەرهەمبهێنێت کە بتوانێت کشتوکاڵى پێبکات، مرۆڤ کاتێک توانى ئامێرى تەکنەلۆجى ئاڵۆز بەرهەمبهێنێت، خۆى ناونا مرۆڤى مۆدێرن بەو بیانوەى مادام تەکنەلۆجیا بەرهەمدەهێنم کەواتە من مۆدێرنم. لە رەهەندێکى ترەوە لەگەڵ ئەم گەشەسەندنە مادییەدا ترس، وەک دیاردەیەکى دەروونى لە مرۆڤدا سەرهەڵدەدات، ترس لە بێتوانایی لە روبەوروبونەوە، لە لەبرساندا مردن، لە نەمانى جۆر، لە کوشتن و رفاندنى ژنانى خێل...هتد، هەر ئەم ترسەى مرۆڤى سەرەتاییە کە ئایین بەرهەمدەهێنێت، تا ئەوانەى  بیپارێزێت لە هەموو ئەو بەڵایانەى کە سروشت و  ئەوانى تر دەیهبَننەڕێی، ترسى مرۆڤ بوو (تەوتەم) ى بەرهەمهێنا و مرۆڤى کردە خاوەنى پەرستراو ، ئیدى مرۆڤ بووە خاوەنى ماتێریاڵێک کە بتوانێت لە حزوریدا گوزارشت لە ترسەکانى بکات، ملکەچى خۆیی نیشانبدات، هەستکردن بەتاوان و بەرامبەر بە هەر شتێک کە رۆحانییەتى کۆمەڵگا ئازاردەدات، تەوتەم، وەک فۆرمێکى سەرەتایى ئایین چیدى نەهێنا بۆ مرۆڤ جگە لەوەى هێندێک لە مرۆڤەکانى کردە ئافەریدەى پیرۆز و خاوەن هێزى باڵا و مرۆڤەکانى ترى کردە چۆک دادەر، ترسى مرۆڤ بوو سیستەمى دەرەبەگایەتى بەرهەمهێنا و مرۆڤى بوێرى کردە دەرەبەگ و ترساوەکانی کردە کۆیلە.

 

        لەبنەرەتدا ترس بەشێک نییە لە دەروونى مرۆڤ، بەڵکو لە دەرووندا گەشەدەکات، لە کۆمۆنەى سەرەتایدا، مرۆڤەکان لەیەک نەترساون، بەڵکوو هاوپشتى یەک بوون، ئەوە بەرهەمهێنانى کەرەستە راوەشکارى و بەرەنگارییەکان بوون، وایان لە مرۆڤى کۆمۆنە کرد ناچاربن بە ترس بەرامبەر بە خاوەنى هێز و کەرەستە، کە ئەم رەوتە سەردەکێشێت بۆ رێگە خۆشکردن بە دامەزراندنى سیستەمى دەرەبەگابەتى، چونکە خاوەن هێز و کەرەستە(ئامێر) شایستەى ئەوەیە کە زیاتر وەربگرێت لە هەموو ئەندامەکانى ترى خێڵ، هەموو ئەندامانى خێل مەحکومن بەوەى بترسن لە خاوەن کەرەستە، چونکە خاوەن کەرەستە سەرچاوەى هێز و نانە، دەرچوون لەیاساکانى ئەو ملنەدان بۆى ئەنجامەکەى مەرگە، بە مانایایەکى سادەدتر، خاوەنى کەرەستە خاوەنى هێزە و شایستەى ئەوەیە هەموو ملکەچى بن،  هەر ئەم خاوەن کەرەستەیە بووە دەرەبەگ و بووە سەرمایەدار. 

        روخانى سیستەمى دەرەبەگایاتى هێنانەکایەی سەردەمى سەرمایەدارى زادەى ترس و ئامێرە، دەرەبەگەکان و ئەرستۆکراتەکان هەمیشە فۆبیایەکى بێبرسکیان هەبوو لە ئەگەرى سەرهەڵدانى شۆرش و بزاوتەکانى کۆیلە و جوتیار و دەستیکار لەلایەک و سەرهەڵدانى چینى ناوەند لەلایەکى تر، بۆیە گۆڕانى سیستەمى دەرەبەگایاتى بۆ سەرمایەدارى ترسى چینى کرێکارى گۆڕى بۆ فۆبیا و دەرەبەگیش بوە خاوەنى کارگە.  

        شۆرشى پیشەسازى لەگەڵ خۆیدا تەنها کەرەستەى نوێی نەهێنا، بەڵکو فۆرمێکى تری لە ترساندن لەگەڵ خۆیدا بەرهەمهێنا، تۆقین (فۆبیا) لە تـــەکنەلۆجیا (Technophobia) دیسانەوە بەرهەمى شۆڕشى پیشەسازییە، تێکنۆفۆبیا چەمکێکى گاڵتەئامێزانەى ترسە نەک لە چۆنیەتیەتى تەکنەلۆجیا، یان بەکارهێنانى تەکنەلۆجیا، بەڵکو ئەم ترسە دروستدەبێت لە ئاکامى بیرۆکەى بە سیستەمکردنى پیشەسازى لە رێگەى تەکنەلۆجیاوە، کە ئەمە ماناى پێویست نەبونى کارگەکانە بە دەستى کار و لە دەستدانى کارە.

 

        ترس و تەکنەلۆجیا لە تیۆرە کۆمەڵایەتییەکاندا:

        هیچ یەکێک لە تیۆریستەکانى وەک (کارل مارکس، ماکس ڤیبەر، تۆماس هۆبز و جان جاک رۆسۆ) بە رەهایى گوزارشتیان لە رۆڵى ترس یان تەکنەلۆجیا نەکردوە لە تیۆرەکانیاندا، بەڵام دەکرێت تیۆریزەى ترس و تەکنەلۆجیا بکرێت لە نێو بوچونەکانیاندا.

کاتێک کارل مارکس باس لە گۆڕانى کۆمەڵگا دەکات لە تیۆرە ماتێریاڵە مێژووییەکەیدا، ئەوەمان نیشاندەدات کە هەموو قۆناغەکانى گۆڕانى کۆمەڵگا پەیوەستە بە رۆڵى کەرەستەکانى بەرهەمهێنان و هۆشیارى چینى کرێکار، ئەو پێیوایە لە کۆمۆنەى سەرەتایدا هەموان لە مافدا یەکسان بوون، بەڵام ئەرکیان بەپێی توانابووە، لە قۆناغى دەرەبەگایەتیدا، خاوەن زەوى شایستەى ترس و رێزە، جوتیاریش ملکەچ و ترساو ناهۆشیار لەوەى کە ئاغاکەى زویر نەکات، لە قۆناغى سەرمایەداریدا، سەرمایەدار خاوەنى کارگە و کریکار خاوەنى ترس، لە دواهەمین قۆناغدا لە ئەنجامى لە ناوچونى ترسدا هۆشیارى چینایەتى دەبێتە بڵێسەى شۆرش و ئاکامەکەى کۆمەڵگایەکى سۆسیالیست بەرهەمدێت کە هەموان تێیدا لە مافدا یەکسانن، گەر سەرنج بدەین دەتوانین ئەوە بخوێنیننەوە کە نەبونى هۆشیارى زادەى ترسى کرێکارە بە لەدەستنەدانى کارەکەى، بۆیە مارکس شکاندنى ئەم ترسە وابەستە دەکات بەوەى کریکار هۆشیار بکرێتەوە بەرامبەر بە ئەو مافەى کە زیاترە لەو رەنجەى کە دەیدات بۆ بەرهەمهێنان، بەڵام کاتێک لە ئەنجامى ترسى کرێکارەوە بۆ لەدەستنەدانى کارەکەى ئەو قازانجەى کە بەهۆى هێزى ئەوەوە بەرهەم هاتوە، بەڵام بەو نادرێت کرێکار توشى نامۆبوون دەبێت.

        بە پێچەوانەى مارکسەوە ڤیبەر پێیوایە (نەترسان) بوێرى هۆکارى سەرهەڵدانى سەردەمى تەکنەلۆجیایە، ڤیبەر پێیوایە کە سەرمایەدارى ئەوروپایی و گەشەى تەکنەلۆجیا پەیوەستە بەو چاکسازییانەى کە (مارتن لۆسەر و کالفن) لە ئەڵمانیا و سویسرا ئەنجامیاندا، کە ئەنجامەکەى مەزهەبی کاسۆلیکى لاواز کرد و بزاوتى مەزهەبى پرۆستانتى سەریهەڵدا، کە رێگەى دەدا بە کۆکردنەوەى ماڵ و سامان و رێگەى دەگرت لە بەفیرۆدانى سەرمایە، هەروەها مەزهەبى پرۆستانتى ئەو ترسەى لە دڵى مرۆڤدا رەواندەوە کە (مرۆڤ مادام بە کۆیلە لە دایک بووە دەبێت هەر کۆیلە بێت)، بەڵکو لە مەزهەبى پرۆستانتیدا دەڵێت: خودا لە رۆژى لەدایکبوونەوە چارەنوسى کەسەکانى دیاریکردوە، هەر خودا بڕیار دەدات  کە کێ هەژارە و کێ دەوڵەمەند.

        تۆماس هۆبز (1588-1679) وەک یەکێک لە بیریارانى پەیمانى کۆمەڵایەتى پێیوایە مرۆڤ لە دۆخى سروشتی (Natural state) دا هەمیشە هەست بە ترس دەکات، ترسى هەیە لە مردن و لەناوچوون لە لایەن ئەوانى ترەوە، بۆیە هۆبز پێیوایە لە دۆخى سروشتیدا مرۆڤایەتى پڕە لەشەڕ و ئافات و دوبەرەکى لە نێوان مرۆڤەکان، کە ئەم دۆخە هەمان دۆخى جەنگەڵە، چونکە مرۆڤەکان هیچ هەست بە لێپرسراوێتى ناکەن بەرامبەر بەیەک، بەڵکو هەموان لە هەوڵدان بۆ ئەوەى لە مەترسییەکانى ئەوانى تر خۆیان بپارێزن، ترسى برسیکردن و کوشتن، دەرکردن، ئەم ترسە هاوبەشەیە کە پاڵ بە مرۆڤەکانەوە دەنێت کە بنەماکانى مامەڵەى کۆمەڵایەتى لە نێوان مرۆڤەکاندا سەرهەڵبدات، ئەم ترسە هاوبەشە پەیمانێک لەنێوان مرۆڤەکاندا دروست دەکات کە رێگە نادات سنوورى یەکتر ببەزێنن، هەر مرۆڤە و تەنازول لەبەشێک لە مافەکانى  خۆى دەکات و دەیداتە کەسێک سەرکردایەتى بکات.

        بەڵام رۆسۆ(1712-1778): پێیوایە کاتێک مرۆڤ بووە خاوەنى موڵکى تایبەت و ئامێر ئیدى جیاوازى چینایەتى سەرهەڵدەدات و مرۆڤى کردە خاوەنى رق و کینە و ترس  لە یەکترى، بەبڕواى رۆسۆ گواستنەوەى کۆمەڵگا لە دۆخى سروشتییەوە بۆ دۆخى کۆمەڵایەتى لەگەڵ خۆیدا ناکۆکى نێوان مرۆڤەکان گەیشتە ترۆپک و ترس باڵى بەسەر کۆمەڵگادا کێشا، کە ئەنجامى ئەم دوبەرەکى و ترسە لە یەکترى پەلدەکێشێت بۆ پەیمانى کۆمەڵایەتى لە نێوان تاکەکاندا، بەوەى هەر یەکەیان کەمێک لە مافە تایبەتییەکانى خۆى خۆشدەبێت و دەیدات بە کۆمەڵگا.

 

        فۆبیاى بەکۆمەڵ:

        رەنگە هەمومان لەسەر ئەوە کۆکبین، کە تەکنەلۆجیا لایەنە ماددییەکەى پێشکەوتنى کۆمەڵگایە، لە زانستى سۆسیۆلۆژیادا بە کۆمەڵگایەک دەوترێت کۆمەڵگایەکى تەندروست، کە توانیبێتى لەپاڵ پێشکەوتنى تەکنەلۆژیادا، بڕەوى بەرۆشنبیرى مەعنەوى تاکەکانی دابێت تا رۆشنبیرى ماددى و مەعنەوى پێکەوە و شانبەشانى یەکترى گەشەبکات، بەڵام یەکێک لە خەسلەتەکانى کۆمەڵگە تەقلیدییەکان ئەوەیە کە تاکەکانى ئازاد دەکات بۆ وەرگرتن و هێنانە کایەیەى هەر شتێک کە خۆیی ئەیەوێت، بەڵام کۆیی گشتى سیستەمى کۆمەڵگاکە (تەقلیدى) رێگە بۆ ئەو تاکانە خۆشناکات تا بەویستى خۆیان گوزارشت لەوەبکەن کە دەیانەوێت، بەتایبەت ئەمە لە ئامێر و فاشیۆندا سەرهەڵدەدات کاتێک تاکەکان پەیڕەوى جۆرێک لە فاشیۆنى دەرەکى دەکەن ئەوا توشى گازندەکانى کۆمەڵگا دەبنەوە، هەمیشە کۆمەڵگا سەرنجەکانى خۆى دەخاتەسەر ئەو رەهەندانەى تەکنەلۆجیا کە لایەنى نێگەتیفن یان لەگەڵ نەریتى ئەواندا نایەتەوە، بۆیە هەموان دەبنە بڵندگۆ و فۆبیا دەیانگرێت بەوەى تەکنەلۆژیا نوێیەکە دژ بە خواستى ئەوانە و نەریتە پیرۆزەکان دەخاتە مەترسییەوە، بە سادەتر هەرکاتێک کۆمەڵگا دژ بە تەکنەلۆژیا وەستایەوە ئەوە هەموو دەبنە خاوەنى ترسێکى بەکۆمەڵ، بە بیانوى پاراستنى نەریتى باڵاى کۆمەڵگاوە.

        دەتوانین ئەو نمونانە بێنینەوە کە لە کۆمەڵگاى کوردیدا ئامادەییان هەبووە، وەک ئەو ترسەى سەرەتا لە لەبەرکردنى پانتۆڵ و تەنورە هەبوون، بەبیانوى لەناوچونى فاشیۆنى جلى کوردى، قبوڵکردنى بوونى سەتەلایت لە ناوماڵدا، لە دونیاى نوێدا بەهۆی ئەو هێلانەى کە بەجیهانیبون بڕیویەتى ئێستا تەکنەلۆژیا ئاسانتر مەوداکانى بەکاربەرانى فراوان کردوە، بۆیە هەمیشە کۆمەڵگاکان بەتایبەت ئەوانەى نەریتپارێزن ترسێکى گەورەیان هەیە بەلەناوچونى کۆمەڵەکەیان، بۆیە هەمیشە ئەوانەى دژە تەکنەلۆژیان خاوەنى فۆبیای بە کۆمەڵن.

        لەدونیای ئێستادا تێکنۆفۆبیا (Technophobia) بە مانای ترسە لە لەدەستدانى هێز و بەهاو ئایدۆلۆجیاى مرۆڤ، سەرکێشانە بۆ لەناوبردنى مرۆڤ، ترسى تاکى ئەم سەردەمە لە تەکنەلۆجیا ئەوەیە کە رۆژێک بێت تەکنەلۆجیا جێگەى یاسا و سیستەم و چاودیریکردنى مرۆڤ بگرێتەوە.

        ترسى مرۆڤى نوێ لە تەکنەلۆجبا ترسێکە کە درێژکراوەى ترسى مرۆڤە بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتى، ئەم ترسە بەدوو فۆرم خۆى دەنوێنێت، یان ترسى بەهایە لە تەکنەلۆجیا یان ترسى مرۆڤە لە تەکنەلۆجیا.

        لە سەرەتاکانى  سەدەى بیستەمەوە تەکنەلۆجیا لەپاڵ گەشەسەندنیدا رۆڵى مرۆڤى بچوکتر کردۆتەوە، لە هەموو داهێنانێکى نوێدا کە مەبەست لێى سوودگەیاندن بووە بە مرۆڤایەتى، لە ئەنجامدا مرۆڤى کردۆتە کۆیلەى خۆى، ئێستا بەهاى تەکنەلۆژیا لە بەهاى مرۆڤ گرنگترە، چونکە تەکنەلۆجیا بۆ هەموو کارێک بەڵگەى پێیە، ئێمە ئێستا کۆیلەى تەکنەلۆجیاین، رێکخستنى کاتەکانى کارکردن، خێراى لێخورینمان بە ئۆتۆمۆبێل یان نۆرەکانى ترافیک لایک، سیستەمى بانکى و خێرایی لە گێڕانەوەى باج، بە ئەلەکترۆنیکردنى زانیاریەکانمان، بڵاوبونەوەى دەنگمان، دەستکاریکردنى وێنەکان ... هتد، ئەمانە هەموو نموونەگەلێکن کە مرۆڤى سەردەمیان کردۆتە کۆیلە، بۆیە ئێمە هەمیشە بۆ هەموو هەنگاوێکى ژیانمان ترسێکمان لە ناوەوە لەگەڵدا دروستدەبێت، مرۆڤایەتى ئێستا دیلى دەستى ئامێرە، هەم ئەو رێکتدەخات هەم تاوانباریشت دەکات، بەمە مرۆڤایەتى لە پاڵ پێشکەوتنى تەکنەلۆجیادا هێندەى تر بەهاى خۆى لەدەستدەدات.

        لە لایەکى ترەوە هەمیشە مرۆڤایەتى فۆبیایەکى هەیە لە گەشەسەندنى تەکنەلۆجیا، ترسى مرۆڤ لە پێکدادانى جەنگى بۆمبە پێشکەوتوەکان و لەناوچونى رەگەزى مرۆڤایەتى، ترسى مرۆڤ لە بۆمبە بایۆلۆژییەکان، ترس لە نەمانى رۆڵى مرۆڤ لە پێشکەوتنى کۆمەڵگادا، لە پێویست نەبونى مرۆڤ وەک دەستى کار، تادەگاتە ئەوەى تەکنەلۆجیا پێویستى مرۆڤى بۆ مرۆڤ لەناوبردوە، هەنوکە ئێمە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانمان لەگەڵ یەکدا بەهۆى تەکنەلۆجیاوەیە، بە جۆرێکى تر تەکنەلۆجیا بەیوەندییەکانمانى رێکخستوە، ئالبیرت ئانیشتاین لە وتەیەکى دا دەڵێت "لەو رۆژە دەترسم تەکنەلۆجیا باشتربێت لە پەبوەندى نێوان مرۆڤەکانمان ئەوکات جیهان دەبێتە خاوەنى نەوەیەکى گەمژە"، تا دێت مرۆڤایەتى لەو ترسەى ئانیشتاین نزیک دەبێتەوە، مرۆڤایەتى ترسى هەیە لەوەى نەوەیەکى گوێرایەڵى تەکنەلۆجیا بەرێوەیە کە سیفەتى بەئامێربوو دەداتە مرۆڤ، لە ئێستادا ئەگەرى گۆڕانى جینات و بونیادى مرۆڤ بەهۆى ئامێرە تەکنەلۆجییەکانەوە لە ئایندە ئەگەرێکى بەهێزە.

        دەتوانین ئەوە ببینین کە بەردەوام لەگەڵ گەشەى تەکنەلۆجیادا ترس، وەک دیاردەیەکى دەرونى گەشەى کردوە و فۆرمى خۆیی گۆریوە، مرۆڤەکان زۆرکات خواستیانە خۆیان لە تەکنەلۆجیا بێبەری کەن، چونکە بۆتە زادەى ماڵوێرانیان، دوبارە گەڕانەوە بۆ ژیاندنەوەى سروشت ئەو بیرۆکانەن کە بەشێک لە مرۆڤەکان خواستیانە بۆخۆیانى فەراهەم بکەن.

        لەرەهەندێکى ترەوە خودى تەکنەلۆجیا زادەى ترسە، هەر لە مێژەوە ترس پاڵى نا بە مرۆڤایەتییەوە کە دڕندە بێت خاوەنى کەرەستەى جەنگى بێت بۆ بەرەنگاربونەوەى لە سەرەتادا گیاندارى دڕندە و پاشان دوژمنانى خێل، بەڵام لە فۆرمە مۆدێرنەکەیدا ئەم ترسە گەورە دەبێت، ترسى مرۆڤایەتى لە ئەگەرى لەناوچونى زەوى واى کردوە مرۆڤ  برەو بە تەکنەلۆجیا بدات و بەدواى ئاڵتەرناتیڤى زەویدا بگەرێ، دەوڵەتە پێشکەوتوەکان خەرجییەکى زۆر دەدەن تا هەسارەیەکى دى بدۆزنەوە بۆ ژیان ئەوان دەگەرێن لە ترسى ئەو ئەگەرەى رۆژێک دێ زەوى لەناودەچێت.

●●●

 

*) مامۆستای یاریدەدەر لە بەشى زانستە کۆمەڵایەتییەکان. زانکۆی سلێمانی، پسپۆڕ لە بواری کۆمەڵناسی.

 

 

        سەرچاوەکان:

 

1. Reece Mcgee and others، Sociology an Introduction، Holt، Rinehart and Winston Dryden press، second edition، United States of America، 1980.

2. C.N، SHANKAR RAO، Sociology، India، Karnataka State، 1989.

3. Kon، I.S، History of Classical Sociology Introduction، Progress Publishers، Moscow، 1979.

4. Swingewood، Alan، A، A short History of Sociological Thought، St. Martin Press، New York، 1984.

5. www.fearofstuff.com/objects/the-fear-of-technology/

6. www.insidehighered.com/blogs/student-affairs-and-technology/3-reasons-why-we-fear-technology

 

بەرهەمی (نەوتی بەردین) لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا و کاریگەری لەسەر دابەزینی بەهای نەوتی جیهانی.

posted Jun 11, 2016, 12:02 PM by Adil Mohammed Noori

صلاح الدین ئەنوەر قەیتوولی(*)

        نەوتى بەردین چییە..؟

        سووتەمەنییەکى سووکە لە جۆرە بەردێک دەردەهێنرێت کە مادەى (کیرۆسین)ى تێدایە، بە میکانیزمى گەرمکردنەوە و تواندنەوەی بەردەکان مادەیەکى شلى (هایدرۆکاربۆن)ى لێدەردەکرێت کە خەسڵەتەکەى هاوشێوەى نەوتى خاوە، بڕى تێچوون و دەرهێنانى ئەم نەوتە جیاوازە بە بەراورد لەگەڵ نەوتى لیتەیی یاخود نەوتى خاوى سروشتى، بەڵام جۆرێک لە تەکنەلۆجیاى تایبەتى پێویستە.

        لەم چەند سالانەى دوواییەدا لە (ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا) شۆڕشێکى گەورەى بەرهەمهێنانى نەوتى بەردین بەرپابووە، ویلایەتى (تاکساس) زۆر دەوڵەمەندە بەم مادەیە، تەنانەت سەرۆک (باراک ئۆباما) لە لێدوانێکدا سەرەتاى (2015) دڵخۆشى خۆى دەربڕیوەو دەڵێت: ویلایەنە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا دەتــوانێت لە کۆتایى ساڵى(2017) بەهۆى بەرزبوونەوەى بەرهەمى نەوتى بەردینەوە بگاتە ئاستێک لە بەرهەم عەرەبستانى سعودیەیش تێپەڕینێت و ببێتە یەکەمى جیهان لەبەرهەمهێنان.

 

        مێژووى بەکارهێنانى نەوتى بەردین لەجیهان:

1. پێشتر لە جەنگى یەکەمى جیهان نەوتى بەردین وەکو ووزە بۆ مەبەستى گواستنەوە تاڕادەیەک بەکارهێنراوە.

2. وەکو کەرەستەیەکى خاویش لە کارگەکانى بەرهەمهێنانى مادەى کیمیاوى سازگار بەکارهێنراوە.

3. وەکو مادەیەک بۆ پاراستنى تەختەى ریگاکانى گواستنەوەى ئاسنیش بەکارهێنراوە.

4. لە ساڵى (2008)وە بەشێوەى فراوان بۆ بەرهەمهێنانى مادەى کیمیاوى هەمەجۆر سوودى لێوەرگیراوە، وێڕاى بەکارهێنانى بۆ گەرمکردنەوەى باڵاخانەکان و ماڵان.    

 

        بەرهەمهێنانى نەوتى بەردین و نیگەرانیەکانى وڵاتانى (OPK)

        رێکخراوى ئۆپیک کە عەرەبستانى سعودیە سەرپەرشتیى دەکات هەمیشە نیگەرانى خۆى دەربڕیوە لە ئاستى بەرزبوونەوەى بەرهەمى نەوتى بەردین و پێوایە ئایندەى داخوازییەکان لەسەر نەوتى خاوى وڵاتانى بەرهەمهێنەر لەمەترسیدایە، بەڵام هەندێک لە چاودێرانى بوارى ئابوورى پێانوایە نزمبوونەوەى نرخى تێچوونى نەوتى سروشتى سەرەنجام کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکانى نەوتى بەردین ناچاردەکات دەستبەردارى ئەوجۆرە نەوتە بن و لە بازارەکانى نەوتدا بچنەدەرەوە.

        بەڵام دیدى کۆمپانیا نەوتییەکانى ویلایەتە یەکگرتووەکان بە پێچەوانەوە رەوشەکە لێکدەدەنەوە و توانیویانە ساڵ بەساڵ تێچوونى بەرهەمهێنانى یەک بەرمیل بگەیەننە ئاستى (40) دۆلار، بۆ نمونە بەپیێ داتاکانى کۆمپانیاى (I.h.s)ى ئەمەریکى تایبەت بە لێکۆڵینەوە لەسەر وزە دەرکەوتووە کۆمپانیاکانى (ئەمەریکا) توانیویانە تێچوونى نەوتى بەردین  بەرێژەى (45%) کەمبکەنەوە.

        لەمڕووەوە (جۆن هێس) سەرۆکى کۆمپانیاى (هیس کۆربرەیشن)ى پسپۆر لە بوارى دەرهێنانى نەوتى بەردین دەڵێت: لە ئێستادا ئێمە تووانیومانە بڕى تێچوونى بەرهەمهێنان کەمبکەینەوە بۆ (50%) و لە ئایندەیەکى نزیکدا دەیگەیەنینە (30%)، وێڕاى ئەوە رۆژ بە رۆژ  ژمارەى تاوێرەکانى لێدانى بیرەکانى بەرهەمهێنانى نەوتى بەردین لە زیادبووندایە بەجۆرێک بەرهەمى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا گەیشتۆتە (9،3) ملیۆن بەرمیل لە رۆژیکدا.

 

        بەرهەمهێنانى نەوتى بەردین و ترسى رێکخراوەکانى پاراستنى ژینگە:

        دەرهێنانى نەوتى بەردین هۆکارێکە بۆ پیسبوونى ژینگەى بەمجۆرە:

1. بەرهەمهێنانى (1) یەک بەرمیل بۆ تواندنەوەى بەردەکان پێویستیى بە (2) دوو بەرمیل ئاوە، واتە ئەگەر بێت و تەکنەلۆجیاى دووبارە پاککردنەوەى ئاوى بەکارهاتوو بۆ پاڵاوتن پێشنەخرێت، ئەوا ئەو ئاوەى بەکاردێت دەبێتە هۆى سووربوونى زیاترى ئاوى دەریاکان و ژەهراوبوونى ژینگەى دەورووبەر.

2. بەرهەمهێنانى (1) یەک بەرمیل دەبێتە مایەى کەڵەکەبوون و فڕێدانى (1،5) تەن و نیو بەردى پاشماوە، کە بێگومان لەناوبردنى ئەم رێژە زۆرەى پاشەڕۆ تێچوونێکى زۆرى دەوێ کە لە رووى ئابوورییەوە جێ قبوول نییە.

3. ناوەندەکانى ژینگەپارێزى بەرهەڵستکارى دەرهێنانى نەوتى بەردین دەکەن بەوجۆرە ئاماژەى پێکرا بەپاساوى مەترسى ژەهراوى بوونى ئاوى ژێر زەوى.

4. واتا رێکخراوەکان هەمیشە داوادەکەن وزەی پاک بەکاربهێنرێت نەک ئەمجۆرە لە وزە.

 

        وڵاتە بەرهەمهێنەرەکان و یەدەکى (نەوتى بەردین) لەجیهان:

        زانیارییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە نەوتى بەردین لە رووى بەرهەم و یەدەکەوە لە (5) پێنج کیشوەرى جیهان بوونى هەیە بەمجۆرەى خوارەوەیە:

1. ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا .

2. ئەرجەنتین .

3. چین .

4. وڵاتانى تر وەکو: کەنەدا و مەکسیک و روسیاى فیدراڵ و وڵاتى (الجزائر) کە بڕیارە بڕى بەرهەمى رۆژانەى لە ساڵى (2020) بگاتە (5) ملیۆن بەرمیل.

 

        بەرهەمى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا:

        سەرۆکى ئینیستیتۆى فەرەنسى (جان لویس شیلانسکی) جەخت لەو راستییە دەکات کە بەرەپێشچوونى پیشەسازى نەوتى بەردین لە ئەمەریکا کاریگەرى ئەوتۆى دروستکردووە لەسەر بازارەکانى کڕین و فرۆشى نەوت لە جیهان، دەڵێت: ئەگەر ئەم شۆڕشەى نەوتى بەردین لە ویلایەتە یەکگرتووەکان نەبوایە  ئەوە ئێستا بەهاى یەک بەرمیل نەوت لە جیهان گەیشتبووە (100) دولار .

        لە ساڵى رابردوو (2015) بڕى بەرهەمى نەوتى بەردینى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا رۆژانە گەیشتە (4،2) ملیۆن بەرمیل، بەپێى لیکۆڵینەوەیەکى ئینیستیۆى فەرەنسى دەریخستووە گەشەکردنى بەرهەمى نەوتى بەردین لە ئێستادا تــــــــوانیویەتی (60%) پێداویستیەکانى ئەمەریکا دابین بکات، بڕى یەدەکی نەوتى بەردین لەم وڵاتە دەگاتە نزیکەى (78) بلیۆن بەرمیل، بۆ ماوەى (10)ساڵى داهاتوو سەرجەم پێداویستییەکانى نێوخۆى پڕدەکاتەوە.

        شیلانیسکى پێوایە ئەگەر بێت و نرخى نەوت جارێکى تر بگاتەوە بە (60 - 70)دۆلار  ئەوەش وادەکات بەشێوەیەکى چاوەڕواننەکراو جارێکى تر رێژەى بەرهەمهێنانى نەوتى بەردین بەرز دەبێتەوە.

 

        بەرهەمى وڵاتى ئەرجەنتین:

        وەکو یەدەک ئەم وڵاتە لە نەوتى بەردیندا بە پلەى دووەم دێت لە جیهان، بەڵام لە رووى بەرهەمهێنانەوە هێشتایش لە گەشەکردنندایە و بەشێک لە پێداویستییەکانى نێوخۆى پڕکردۆتەوە، بەپێى لیکۆڵینەوەى ئینیستیۆى فەرەنسى بڕى یەدەکى خەمڵیندراوى ئەرجەنتین دەگاتە نزیکەى (37) بلیۆن بەرمیل کە بۆماوەى (100)ساڵ داهاتوو پێداویستییەکانى ئەم وڵاتە پڕدەکاتەوە.

 

        بەرهەمى وڵاتى چین:

        ئەم وڵاتە رێژەیەکى باش لە گازى بەردین و ئینجا نەوتى بەردینی هەیە کە بەپێى لیکۆڵینەوەکان دەگاتە (32) ملیۆن بلیۆن و بەشى (8) ساڵ پێداویستى نێوخۆى پڕکردۆتەوە، کۆمپانیاى (سینوبک)ى چینى بۆ جارى یەکەم لە هەرێمى (سیشیوان) دەستێکردووە بە بەرهەمهێنانى گازى بەردین و پاشان نەوتى بەردین و توانیویەتی ساڵانە بەتیکڕا بگاتە (5) بلیۆن مەترى سێجار.

 

        بەرهەمى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا و دابەزینى بەهاى نەوتى جیهان:

        خــــواستى رۆژانەى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا لە نەوتى خــاو دەگاتە (20،000،000) بەرمیل، لەم بڕەیەدا ئەمەریکا بە بەرهەمى ناوخۆى (9،000،00) ملیۆن بەرمیل پڕدەکاتەوە، ئینجا بڕى (11،000،000) ملیۆن بەرمیل لە بازاڕەکانى جیهان دەکڕێت، بە تایبەتى لە سعودیە و وڵاتانى کەنداو، بەمجۆرە ئــەمـەریکا (1/4) بەرهەمى نەوتى جیهان بەکاردێنێت، واتا (25%)ى نەوتى جیهان ساغ دەکاتەوە، پێشتریش ئاماژە بەو راستییەکراوە کە نەوتى بەردین تووانیویەتی (60%) پێداویستى (ئەمەریکا ) دابین بکات، کە پێشتر لە رێگاى هاوردەکردنەوە پڕکرایەوە، ئەمەش وایکردووە بەهاى نەوتى جیهان بەو رادەیە دابەزێت، ئەمە جگە لە کاریگەرى ئەم خاڵانەى خوارەوە:

 

1. دابەزینى بڕى ئەو رێژە نەوتەى کە پێشتر وڵاتى چین هاوردەى دەکرد بەبڕى (2) دوو ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا بەهۆى پاشەکشەى گەشەى ئابوورى لە لایەک و دابەزینى بەهاى (یۆان) کە دراوى فەرمى چینە بەرامبەر دۆلارى ئەمەریکى لەلایەکى ترەوە.

2. ململانێ عەرەبستانى سعودیە لەگەڵ کۆمپانیاکانى بەرهەمهێنانى نەوتى بەردین لە ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا لەلایەک و ئەگەرەکانى گەراِنەوەى ئێران بۆ بازارى نەوتى جیهانى لەلایەکى ترەوە.

3. تووڕەبوونى رادەبەدەرى سعودیە و وڵاتانى کەنداو لە رێکەوتنى ئەتۆمى لە نێوان ئەمەریکا - ئێران و سووربوونیان لەسەر کەمنەکردنەوەى بڕى بەرهەمى رۆژانەى نەوت بۆ تێکشکاندنى ئێران و رۆسیاى فیدراڵ کە لەبەرەى دز بە سعودیەدان.

4. شەڕى دژ بە رێکخراوى تیرۆریستى داعش واى لە ژمارەیەک لە وڵاتان کردووە هەمیشە لەقەیرانى دارایی بن و پێویستیان بەپڕکردنى بازارەکان بێت لە نەوت، ئەمە وێڕاى جەنگى سعودیە هاوپەیمانى عەرەبى دژ بە حوسییەکانى یەمەن ..

●●●

 

*) مامۆستای یاریدەدەر  لە بەشی زانستە کۆمەڵایەتییەکان، زانکۆی سلێمانی.                     

 

کورتەیەک دەربارەی رەچەڵەکی مرۆڤ

posted Jun 11, 2016, 12:01 PM by Adil Mohammed Noori

ئامادەکردنی: حکمت معروف (*)

پێشەکی:

        لەوەتەی مرۆڤ بۆتە خاوەنی ژیریی و کەوتۆتە پرسیارکردن لە ئایتمەکانی دەرەوەی خۆی، ملیۆنان پرسیاری وەڵامدراوە و بێ وەڵامی کردووە، دەکرێت سەرەتای پرسیارەکانی مرۆڤ لە دیاردە و ئایتمە سروشتییەکانی دەورووبەری بووبێت، و هەر لەو سەردەمەوە هەندێک وەڵامی یەکلاییکەرەوەی بۆ بەشێک لە پرسیارەکانی دەستکەوتبێت.

        دەبێت وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی مرۆڤ دەربارەی هەور و باران و ئاگر و هەموو ئایتمە جۆراوجۆرەکانی تری سروشت چەند ساڵ و بگرە چەند هەزار ساڵی خایاندبێت! دەبێت پرسیارەکانی مرۆڤ دەربارەی میتافیزیک و هێزەکانی دەرەوەی سروشت، مرۆڤی تووشی چ گێنگڵدان و خەوزراندنێک کردبێت!؟ هەموو ئەم پرسیارکردنانەی مرۆڤ دەکرێت وەڵامیان درابێتەوە و دەشکرێت هێشتا نەوەکانیان بەشوێن وەڵامێکدا بگەڕێن.

        ئەوەی دەمەوێت لەم بابەتە کورتەدا باسی بکەم، ئەو پرسیارگەلە یەکجار دێرینەی مرۆڤە لە خۆی: (من چیم؟ من کێم؟ لە کوێوە هاتووم؟ بۆ لێرەم؟ بەرەو کوێ بەڕێوەم و ئامانج لە بوون و هاتن و رۆشتنم چییە؟)

        لەم بابەتدا هەوڵدەدەم بە هیچ شێوەیەک بەلای ئاییندا نەڕۆم، چونکە ئایین لە رێگەی کتێبە ئاسمانییەکانەوە وەڵامی موتڵەقی خۆی داوەتەوە، بەوەی کە مرۆڤ چییە و چۆن دروستکرا و بۆ دروستکرا و کار و ئەرکی چییە و بۆ کوێش دەگەڕێتەوە.

 

 

        مرۆڤ چییە؟

        مرۆڤ (Homo sapiens) زیندەوەرێکە لەسەر دوو قاچ دەڕوات و یەکێکە لە شیردەرە (مەمکدار)ە سەرەکییەکان. مرۆڤ تاکە زیندەوەری خاوەن ئاوەزە و بەوە لە زیندەوەرانی تر جیادەکرێتەوە کە دەماخێکی یەکجار پێشکەوتووی هەیە، ئەم دەماخە  توانای بیرکردنەوە و قسەکردن و بیرکردنەوەی خۆیی و ناوەوەیی (التفکیر الذاتی و الداخلی) پێبەخشیوە و لە رێگەیەوە چارەسەری کێشەکانی پێدەکات.

        بەسەر ئەوەشەوە مرۆڤ خاوەنی لەشێکی رێکە و چوار پەلی دابڕاوی لە یەکتر هەیە، کە جوڵاندن و بەکارهێنانیان ئاسانە و بە هەمەئاهەنگی لەگەڵ دەماخدا کاردەکەن. ئەم جیاکەرەوەیە وای لە مرۆڤ کردووە ببێتە تاکە زیندەوەر کە بتوانێت توانا عەقڵیی و جەستەییەکانی بەکاربهێنێ بۆ دروستکردنی کەلوپەلی یەکجار ورد کە پێویستی پێیەتی، ئەمە جگە لە توانای ئەفراندنی هونەر و ئەدەب بە گشتی.

 

       

گەشەکردنی جینی (تطور الجینات) (The evolution of genes)

        ئەگەر بمانەوێت قسەیەکی زانستی لە بارەی رەچەڵەکی مرۆڤەوە بکەین، ئەوا دەبێت لە گەشەکردنی جینییەوە دەستپێبکەین، جارێ بابزانین گەشەکردنی جینی چییە؟

        گەشەکردن: گۆڕان یان گەشەکردنێکی بایۆلۆجییە، بەهۆیەوە وەچەیەکی نوێ (نەوەیەکی نوێ) پەیدا دەبێت کە گۆڕانکاری پێوەدیارە و ”جیاوازە لە ئەسڵەکەی.“

        گەشەکردن تەنها بە واتای گۆڕینی شتەکان نییە بەپێی کات، بێگومان زۆر شت هەیە بەپێی کات گۆڕانی تێیدا روودەدات، بۆ نموونە: مۆدێلی ئۆتۆمبێلەکان دەگۆڕێن، بەشێک لە دارەکان بە هاتنی پاییز گەڵایان دەوەرێت، شاخە بەرزەکان بەهۆی هۆکارەکانی کەشکارییەوە نزمدەبنەوە، بەڵام ئەمانە بە گەشە ئەژمار ناکرێن، چونکە هیچ پەیوەندییەکی ئەندامییان بەو گۆڕانکارییەوە نییە، بەڵکو گۆڕانکاری ئەوەیە کە (بنەچەیەکی هاوبەش) (اصل المشترک) بدات بە جۆرەکانی بوون لەسەر زەوی.

        گەشەکردنی جینی، واتە کۆی زیندەوەرەکانی سەرزەوی هەموویان لە بنەچەیەکەوە هاتوون، و دەکرێت هەموو ئامۆزای یەک بن، بە واتایەکی تر دار هەنجیر کچی مامی مرۆڤە و نەهەنگ کوڕی مامی باڵندەیەکی وەک هەڵۆیە.

 

 

        رێکەوتێکی سەیر:

        جاکۆلین یۆهانسن (Jacqueline Johanson) کە هاووڵاتییەکی ئەمریکییە، تەنها بۆ زانینی هەندێک زانیاری لەسەر بنەماڵەکەی پشکنینی جیناتی خۆی کرد، تا بزانێت رەگوڕیشەی خێزانەکەی چییە و دەگەڕێنەوە بۆ کام ناوچەی جیهان، بەڵام کارەکە زۆر لەوە گەورەتر بوو، دەرکەوت بنەماڵەی جاکۆلین لە کۆیلەیەکی ئەفریقییەوە سەرچاوەیان گرتووە کە لە سەدەی هەژدە هێنرابووە ئەمریکا، لەوە گرنگتر پشکنینەکە دەریخست کە جاکۆلین هەڵگری جۆرێک (جینی نێرانەیە) کە دەگەڕێتەوە بۆ رابردووەیەکی زۆر دوور! کە نزیکەی دووسەد هەزار ساڵە!؟

        زانای بایۆلۆجی میشێل هامەر (Michael F. Hammer) کە هەستا بە شیکردنەوەی جیناتی بنەماڵەی یۆهانسۆن دەڵێت: دۆزینەوەی ئەم جینە بەڵگەمان دەداتێ کە باوانی ئێمە پەیوەندی سێکسییان لەگەڵ جۆرێکی تری مرۆڤ هەبووە، کە لە مرۆڤی ئێستا کۆنترن. بە واتایەکی تر، نەنکی هەرە کۆنی مرۆڤی ئێستا لەگەڵ پیاوێک لە جۆرێکی تری مرۆڤ سێکسی کردووە، کە ئەگەر زۆرە یەکێک لەم دوو جۆرەی مرۆڤ بووبێت (Homo Heidelbergensis) مرۆڤی هایدلبێرگ یان (Homo Erectus) مرۆڤی ئێرکتۆس.

 

 

        با بگەرێنەوە بۆ سەرەتا: ئێمە کێین؟ رەچەڵەکمان چییە؟

        بەپێی زانستی بایۆلۆجی و وردتر بەپێی زانستی جینەکان مرۆڤی ئێستا لە جۆرێکی یەکجار کۆنی هاوشێوەی مرۆڤەوە سەرچاوەی گرتووە.

        مێژووی گەشـەسەندن و پەرەسەندنی مرۆڤ لەنێو (ترشی ناوکی) (الحمض النووی) (DNA) ناو خانەکانی لەشی مرۆڤدا نووسراوە، کاتێک مناڵمان دەبێت بێگومان ئەو ترشە ناوەکییەیان بۆ دەگوێزرێتەوە، کە نیوەی لە باوک و نیوەکەی تری لە دایکییەوە وەردەگرێت و ژمارەی کرۆمۆسۆمەکانی (23) جووتە. کاتێک مناڵەکانیشمان وەچەدەخەوە ترشە ناوەکییەکان سەرلەنوێ تێکەڵ دەبێتەوە. لێرەوە ترشە ناوەکییەکان پێکدێن لە ترشی ناوەکی باوانیان بە درێژایی نەوەکان، بەڵام یەک کرۆمۆسۆم هەیە بە هیچ شێوەیەک تێکەڵ نابێت، ئەویش (کرۆمۆسۆمی نێرینەییە)، چونکە بەرانبەری ئەو کرۆمۆسۆمە لە مێینەدا نییە. ئەم کرۆمۆسۆمە دەکەوێتەڕێ لەسەر هێڵی باوکان بەبێ هیچ گۆڕانێک، هەر ئەمەشە وایکردووە کە بتوانین بگەڕێنەوە بۆ سەرچاوەکەی! بێگومان لە مەیاندا گۆڕان ئەستەم نییە.

        توێژەران دەڵێن: هەموو مرۆڤەکانی ئێستا دەگەڕێنەوە بۆ سەر یەک کرۆمۆسۆمی نێری، کە ناویانناوە (ئادەمی جینی) (Y-chromosomal Adam)، بێگومان ئەم ئادەمە جینییە ئەوە نییە کە لە تەوراتدا ناوی هاتووە. ئادەمی کرۆمۆسۆمی بە تەنها نەژیاوە، بەڵکو مانای ئەوەیە کە لە چرکەیەکی مێژووییدا هێڵەکانی تری کرۆمۆسۆم وەچەیان وەستاوە! کە لەوانەیە هۆکارەکەی دەستنەکەوتنی هاوسەر یان نەزۆکی بووبێت. بەپێی ئەم بۆچوونە ئادەمی جینی نزیکەی (100 بۆ 120) هەزار ساڵ پێش ئێستا لە ئەفەریقیا ژیاوە.

 

 

        خاڵێکی گرنگ:

        سەرەڕای ئەوەی کە کۆپیبوونەوەی زنجیرەی ترشی ناوکی، بەشێوەیەکی یەکجار ورد روودەدات، بەڵام هەندێکجار دزەکردن یان بازدانێک (تسلل ، گفرە) روودەدات. وەک بنەمایەک ئەم دزەکردن و بازدانە هیچ گرنگییەکی بایۆلۆجی نییە، بەڵام لە لای زانایانی بۆماوە ئەم بازدانە گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە دڵنییان وەچەی دواتر هەڵگری ئەو بازدانە دەبێت.

        روونتر، ئەو بازدانە دەبێتە خاڵی وەرچەرخانی مێژوویی و دەستنیشانی کاتی روودانی گۆڕانکاری و پەیوەندی نزیکایەتی دەکات! کە ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ کێشانی داری بۆماوەیی خێزان، چونکە تا جیاوازی نێوان دوو کرۆمۆسۆمی نێری زۆر بێت لە یەک نیشاندەرەوە (مٶشر)، بەڵگەی ئەوەیە کە باپیرە گەورەیان لە سەردەمێکی کۆنتردا ژیاوە.

        لە رێگەی بەراوردکردنی نیشاندەرەکان (مٶشرات) لە نێوان گەلەکانی جیهاندا، توێژەران دەتوانن لێکۆڵینەوە لە مێژوو و نزیکایەتی نێوان مرۆڤەکان بکەن، بۆ نموونە: لە ئێستادا دەزانین کە کۆی مرۆڤەکانی دەرەوەی ئەفەریقیا، بۆ کۆمەڵێک مرۆڤ دەگەڕێنەوە کە (60 تا 80) هەزار ساڵ پێش ئێستا، ئەفەریقایان جێهێشتووە.

        تا ئێرە بەشێکی کەم لە پرسیارەکە وەڵامدرایەوە کە کۆی مرۆڤەکانی دەرەوەی کیشوەری ئەفەریقیا وەچەی کۆمەڵێک مرۆڤن کە (شەست بۆ هەشتا) هەزار ساڵ پێش ئێستا لە ئەفەریقیاوە کۆچیانکردووە بۆ دەرەوە.

 

 

        دیسان دەچینەوە لای (جاکلین یۆهانسن) و دەپرسین:

        کەی و لە کوێ، ئەو کرۆمۆسۆمە نێرییە گوازرایەوە؟

        میشێل هامەر بڕوایوایە، کە ئەو یەکتربینینە (مەبەست پێی سێکسکردنی نەنکی مرۆڤی ئێستایە لەگەڵ جۆرێکی تر لە مرۆڤ) لە رۆژئاوای کامیرۆن روویداوە، چونکە هامەر کرۆمۆسۆمێکی هاوشێوەی ئەوەی (یۆهانسن)ی لە نێو کۆمەڵێکی ئەتنی بچووک دۆزییەوە کە پێیاندەڵێن: (گەلی مبو) و لە رۆژئاوای کامیرۆن و گۆنگۆ دەژین.

        زانایانی جینات دەڵێن گەلی مبو، لە شوێنێک دەژین، کە تەنها (800 کم) دوورە لە ناوچەیەک بەناوی (لو ئێلێرۆ) (Iwo Eleru)، کە زانای ئەنترۆبایۆلۆجی (کریـــــس سترینگەر) (Chris Stringer) پاشماوەی مرۆڤی لێ دۆزییەوە کە دەگەڕێنەوە بۆ (13) هەزار ساڵ پێش ئێستا، و شێوەی دەموچاویان دەگەڕێنەوە بۆ (جۆرێکی کۆن و نەزانراو) لە (مرۆڤ).

        سترینگەر دەڵێت: کەللەسەری پان و درێژ، هاوشێوەن لەگەڵ ئەو کەللەسەرانەی دەگەڕێنەوە بۆ (100) هەزار ساڵ پێش ئێستا، کە ئەمەش دیسان بەڵگەیە لەسەر تێکەڵاوبوونی جۆرە کۆنەکان و جۆرە نوێکانی مرۆڤ، کە لە ئەنجامی هاوسەرگیرییانەوە (وەچەیەکی جیاوازیان) خستۆتەوە.

        هامەر لە ساڵی 2011 دا، جینێکی لەنێو سێ کۆمەڵی ئەفەریقیدا دۆزییەوە کە لە (جۆرێکی کۆن و نەزانراوەوە) سەرچاوەیان گرتبوو، دیسان لە ساڵی 2013 تیمێکی ئەڵمانی ســــــەلماندیان (مرۆڤی دینیسوفای ئــــاسیایی) (denisova) کە هاوسەردەمی نیاندەرتاڵ و هۆمۆیە، لەگەڵ جۆرێکی کۆن و نەزانراوی مرۆڤ تێکەڵ بووە و وەچەیان خستۆتەوە.

        لە هەر سێ حاڵەتەکەدا گومان هەیە کە ئەوجۆرە مرۆڤە کۆنە نەزانراوە باوکی رەسەنی مرۆڤی هایدلبێرگ (heidebergensis) بێت.

 

 

        پرسیارێکی گرنگ:

        ئەگەر رەچەڵەکی مرۆڤ لە مەیموونەوەیە، بۆچی هێشتا مەیموونەکان هەن؟ بۆ ناگۆڕێن بە مرۆڤ !؟

        زۆرجار ئەم پرسیارە لە لایەن ئەو کەسانەوە دەکرێت کە بڕوایان بە دروستکردنی ئەو ئادەمە هەیە کە لە تەوارتدا هاتووە و پرسیارێکی یەکجار مەنتیقییە.

        وەڵامی زانستییانەی ئەم پرسیارە ئەوەیە: مرۆڤی ئێستا (HOMO SAPIES) هاوسەرچاوەیە لەگەڵ (شامپانزی) لە رەچەڵەکێکدا کە پێش (شەش ملیۆن ساڵ) لە ئەفەریقیا ژیاوە. ئەم راستییە لە لایەن زانستی جینەکانەوە پشتڕاستکراوەتەوە.

        کاتێک  بەراوردی نێوان ترشی ناوکی مرۆڤ و شامپانزی کرا، دەرکەوت (98.8 %) لە یەکدەچن!؟ بەسەرئەوەشەوە زانایان تەنها پشت بە هاوشێوەییی جینەکان نابەستن، بەڵکو پشت بە بەڵگەی جینی ناو ترشی ناوکی دەبەستن لە هەردوو جۆرەکەدا.

        باشترین بەڵگەش بۆ هــــاوڕەچەڵەکی مرۆڤ و شــــامپانزی و بونوبو: ریتوڤایرۆسە، (ERV)، کە دەکاتە (پاشماوەی تووشبوون بە درمە ڤایرۆسییەکان)، و نیشتنیان لە چەند شوێنێکی دیاریکراوی ناو ترشی ناوکی. زانایان بە روونی بۆیان دەرکەوت کە هەمان ئەو تووشبوونە ڤایرۆسییانە لەناو ترشی ناوکی (شامپانزی و بونوبو)دا هەیە. ئەوەی جێگەی سەرسوڕمان بوو، بیستوچوار لەو تووشبوونانەیان لە هەمان شوێنی ناو ترشی ناوکی لە لای شامپانزی دۆزییەوە، کە بە رێژەی ( 100 %) لە یەکدەچن!

        جگە لەوە، پێکەوەنووسانی کرۆمۆسۆمی لە نێوان (جووتی دووەم) لەناو کرۆمۆسۆماتی مرۆڤ، (بێگومان مرۆڤ (23) جووت کرۆمۆسۆمی هەیە کە دەکاتە (46)، تەنها ”مەنگۆلی نەبێت کە 47 کرۆمۆسۆمی هەیە“)، بەڵام شامپانزی (24) جووت کرۆمۆسۆمی هەیە، ئەوەی جێگەی تێڕامانە (جووتی دووەم) لای شامپانزی رێک هاوشێوەی ئەوەی مرۆڤە، بەڵام پێکەوەنووساو نین، وەک ئەوەی مرۆڤ!؟

        بەسەرئەوانەشەوە، کۆمەڵێک جیناتی لەکـــارکەوتوو لە مرۆڤدا هەن، کـــە پێیاندەووتـرێت (JUNK DNA) و هیچ جۆرە کردارێک جێبەجێ ناکەن، ئەم لەکارکەوتنانە لە ئەنجامی بازدانی نیکلیۆتدی (گفرات نیکلیوتیدیە) دروست بوون و لەکاریخستوون.

        ئەوەی جێگەی تێڕامانە مرۆڤ و جۆرە نزیکەکانی وەک (شامپانزی و بونوبو و گۆرێلا) هەمان ئەو جینە لە کارکەوتووانەیان هەیە، لەوەش گرنگتر بە هەمان بازدان لەکارکەوتوون!؟

        ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە ئەو بازدانانە لە (یەک رەچەڵەکی هاوبەش)دا  روویانداوە و گواستراونەتەوە بۆ هەموو ئەو جۆرانەی لەو رەچەڵەکە هاوبەشەوە هاتوون.

•••

 

 

*) خوێندکاری بەشی زانستە کۆمەڵایەتییەکان - ئێواران، زانکۆی سلێمانی.

 

 

        سەرچاوەکان:

 

1) WWW.ALETEJAHTV.ORG  (الاتجاه)

2) WWW.ASLELENSAN.BLOGSPOT.COM

اصل الانسان، منظور علمي .. د. حامد علوان

3) WWW.ONLYSCIENCE.ORG  (العلم فقط)

4) WWW.LYRIENTUBE.BLOGSPOT.COM  (اسرار لسیت للجمیع)

اصل الانسان الجینی، هل هو ادم ؟

 

 

لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی دەربارەی هۆزی شوان

posted Jun 11, 2016, 11:59 AM by Adil Mohammed Noori

بەهجەت ئەحمەد (*)

پێشەکییەکی کورت:

        ئەگەر سەیرى پێکهاتەى نەتەوەى کورد بکەین ئەوا ئەم نەتەوەیە لەچەندین هۆزو تیرەیەک پێکهاتووە و دابەش بوون بەسەر ناوچەیەکانى کوردستاندا، ئەمەش واى کردووە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکى تر جۆریک لە جیاوازى  هەبێت لە رووى  کلتوورى و هەڵسو کەوت و نەریتەوە، ئێمە لەم لێکۆڵینەوەیەدا مەبەستمان ئەوە نیە کە بیرى هۆزایەتى و دەمارگیرى و  عەشیرەتایەتى زیندووبکەینەوە یان کەم و کورتى ئەم هۆز یان ئەو هۆز دەربخەین،  بەڵکو مەبەستمانە چەردەیەک لەزانیارى لەوبارەوە بخەینەرووکە دواجاربەشێک دەبێت لەکۆى مێژووى نەتەوەکەمان ،  بۆیە بەباشمان زانى  کورتەیەک لەسەر هۆزى شوان ئامادەبکەین وەکو هۆزێکى نەتەوەیى کورد کەلەقۆناغە مێژویەکاندا رۆڵى بەرچاویان گێڕاوەو هەیە لە قوربانى دان و بەرخودان  دژى دوژمنانى کورد.

        بۆیە ئێمە لەم باسەدا سەربوردێکى  مێژووى و کۆمەڵایەتى ئەم هۆزە باس دەکەین لەرووى بنەچەو شوینى نیشتە جێبوون و ژمارەى دانیشتوان و ژمارەى گوندەکان و داب و نەریت و رۆڵیان لەناوچەکەدا، ئەگەرچى ئەم بابەتەى کە ئێمە لەم بارەیەوە ئامادەمان کردووە بێ کەم و کورتى نیە،  و داواکارم لە خوێنەران لە هەڵەو کەم و کورتیەکان ببورن، بەڵام ئێمە لە ئامادەکردنى ئەم بابەتەدا بەپشت بەستن بەهەندێ لەو سەرچاوە زانستیانە زانیاریەکانمان خستۆتە روو کە تایبەتمەندە لەو بارەیەوە.

 

        ناو و بنچینەى هۆزى شوان:

        دەربارەى  ناوى شوان بیرو بۆچوونى جیاواز هەیە وخراوەتە ڕوو، هەندێک بنەچەى خەڵکەکە وهەندێک کارو پیشە وهەندێکى تریش هەڵکەوتەو شێوازو رووبەرى خاکەکەى  کردۆتە بنەما بۆ داڕشتنى ناوى هۆزەکە، نوسەرى رووسى (ڤێلجێڤسکى) دەڵێ:(لەسەرووترى کەرکوک لەو شوێنەى مەڕوماڵات بەخێوکردن باوە هەر لە کۆنەوە خێڵێکى کوردى یان ڕاستتر  گروپە خێڵێکى کوردى دەژى و ناوێکى زۆر تایبەتى هەیەکە(شوانە) واتە شوانى مەڕوماڵاتى ورد ، دراوسێى خێڵێکى بچوکى نیشتە جێن بەناوى بزێنى.(1)

        ئیدمۆندز دەڵێ: ئەم ناوچەیە لەوەڕگاى نایاب و زۆر باشە بۆ مەڕو ماڵات، لێرەشدا شوان بەواتاى لەوەڕاندنى مەڕوماڵاتە. (2)

        مێجەرسۆن لەگەشتەکەیدا بەناوى (میرزا غوڵام حوسێن شیرازى)ەوە دەڵێ (لە ڕۆشتنماندا بۆ سلێمانى هەتا بەخاکى هەمەوەندەکاندا تێنەپەڕین، لە کەرکوکەوە شەفیق ئەفەندى بڕیارى گۆڕینى ڕێگاکەیدا ، سەرەتا کەمێک بەرەو باکور هەڵکشاین بەنێو زنجیرەیەک گردۆڵکەى نزمدا پێشرەوى کردین ، دواتر بەزەوى شواندا تێپەڕین ، شوان خێڵێکى بەهێزە ، بەڵام بێ وەى وخەریکى ئاژەڵدارین هەروەکو لەناوەکەیاندا هاتووە).(3)   جەمال بابانیش لە نوسینەکەیدا ناوى ناوچەى شوان دەگێڕێتەوە بۆ ناوى خێڵەکە و دەڵێ: (شوان لەناوى سەر کێشترین خێڵى ناوچەکەوە ەرگیراوە).(4) مێژوونوس مەلاجەمیل ڕۆژبەیانى  لەڕووى مێژوویەوە  لەم بابەتە دەکۆڵێتەوە ودەڵێ( خێڵى شوان بەشێکە لەم شوانکارەیەى کەلەسەردەى پێنجەمدا خاوەن دەوڵەتێکى بەهێزبوون هەر لەکەنارى  کەنداو تا شیرازیان  بەدەستەوە بوو پایتەختەکەیان  لە قەلاى (دارالامان) ى چیاى ئیگ بووە لەسەدەى یانزە ودوانزە ى زاینەوە پەرتەوازەبوونە ، ئەم بەشەیان لەسەر ڕێگەیان کەرکوک –پردێ  گەورەترین گوندی  خۆیان بەناوى (دارەمان) ەوە دروستکراوە.(5)

        د.رفیق شوانى لەلێکۆلینەوە زمانەوانیەکانیدا پشت بەستن بە بۆ چوونەکەى  ڕۆژبەیانى هەمان بۆچوونى هەیە خێڵى شوان دەگەڕێنێتەوە سەر خێڵى شوانکارە(6) مەردۆخیش دەڵێ: (خێڵى شوان لە کەرکوک و خانەقین  هەیە).(7) وحەمید ئێزد پەنا دەڵێ: (لەنێو فەیلیەکانى لوڕى بچوکیشدا  گەلێ خێڵى پەراگەندەى کوردى وەکو (شوان ....هتد) هەیە.(8) و یەکێک لەلقەکانى  یەک لە خێڵە سەرەکیەکانى لوڕ بەناوى (ڕەشەوەند) پەرش و بڵاون لە ناوچەکانى کرماشانەوە تا خورەم ئاباد ومەهران وبەدرەو خانەقین دا ژیاون، بونیان لە شوانیشدا ئاماژەى پێکراوە لە نوسینەکەى دەزگاى هەواڵگرى بەریتانیدا دەڵێ: (لە ڕێدار و لەناوەندى ناوچەى شوان کۆبوونەتەوە).(9) جگە لەمانەش لێکچونێکى زۆرنزیک هەیە لەنێوان شێوە زارى دەوروبەروناوچەکانى بەدرەو خانەقین وکرماشان وئەوناوەدا ، کەچى لەگەڵ شێوەزارى دەوروبەرى خۆیدا وەکو خێڵەکانى شێوە  ناوى دەوروبەرى  خۆیدا وەکو خێڵەکانى هەمەوەند ، شێخ بزێنى  وئەوانى تردا جیاوازە.(10)

        دەربارەى وشەى (شوان ) د.رەفیق شوانى دەڵێ : (ڕەنگە لە (شوهان) ى هۆزى کوردى (پشتکوە)ەوە هاتبێت و وشەکەیان لە (شوهان) یان لە(شوان) ەوە بۆ (شاەوان)سەر وبن کردووە.(11)

        لەهەموو ئەمانەوە دەگەینە ئەو دەرئەنجامەى  کەناوى شوان  وەکو ناوچە لە ناوى خێڵى شوانەوە هاتووە ، ئەگەر ناوى خێڵەکەش لەڕووى ڕیشەى مێژووییەوە  گروپێک بێت لە خێڵى شوانکارە پێویستى بە لێکۆڵینەوەى زانستیانەى تر هەیە .بەڵام هەڵگرتنى ناوى شوان و مانەوەى بۆ ئەم قۆناغە و دابرانى بەسەر ئەم گروپەدا هەڵکەوتنى  شوێن ورووبەرو گونجانى بۆ ئاژەڵدارى رۆڵى گرنگى گێراوە لەو ناوەدا.

        دەربارەى  بنەچەى هۆزى شوان  زۆر دیدو بۆچوون خراوەتە سەریان ، عەبدول جەلیل فەیلى دەربارەى بنەچەى شوان دەڵێ : (هەندێ مێژوونوس هەروەها بەبۆچوونى ئێمەش خێڵى شوان  ڕەنگە بەشێک بێت لە (شەوهانى )لوڕى هۆزى شوانى کارە نیشتەجێى لوڕستان بوونە  لەساڵى(451-751)دەسەڵاتدار بوونە میرنشینیان هەبووە واتە لەسەدەى (5)کۆچیدا  لەلایەن دەسەڵاتدارانى ئێرانەوە شا ئیسماعیلى سەفەوى کۆتاى بە دەسەڵاتیان هاتووە ئێستا ئەم هۆزەى شوانى باکورى رۆژهەڵاتى کەرکوک پاشماوەى ئەوانن و لەم شوێنەى پارێزگاى کەرکوک نیشتەجێبوون (*) لەبەر ئەوەى لێکچوونێکى زۆر لەبارەى شێوە زارو خورەوشت ودابونەریتانە لە گەڵ لوڕدایە.(12) رۆژهەڵاتناسى ناودار(سپایزەر) لەکتێبى اقوام میسۆپۆتامیا) دەڵێت  خێڵى شوان بەشێکن لەهۆزى گەورەى شکاک کەلە خێڵەکانى (شوکاک ، شوان، شاوەڵى ، شەکەفتى،  موکرى ، بۆتان)پێک هاتووە .بەڵام خەسرەوى ئەردەڵانى لەکتێبى (هۆزو تیرەى کورد)دا دەڵێت: خێڵى شوان لەبنەڕەتدا  لەنەوەى (گاوانن) کە کوردى دەورووبەرى کەرکوکن.        کەچى عباس عزاوى (شەوهانى )کردۆتە (شەهوان) وگوایە دەڵێت: بنەچەیان عەرەبە ، بەڵام ئەمرۆ هەموویان کوردن وهەندێکى تر دەڵێن شوان بەواتاى بەخێوکردنى مەروماڵاتە.(13)

        سەرەراى ئەم هەموو بیرو بۆچونانە یەکێک لە پیاوە ناسراوەکانى هۆزى شوان (هابیل شەوکەت) دەڵێ (شوان و بیبانى وداودە یەک بنەماڵەبوونەو لەئێرانەوە هاتوون، بەشێکى لە خوارووى کەرکوک وبەشێکى لە نزیک  پردێ نیشتەجێ بوون وبەشێکى تریان نیشتە جێ نەبوون بەمەڕوماڵاتەکانیانەوە بۆ باکورى رۆژهەڵاتى کەرکوک رۆیشتون،  نیشتەجێیەکان هەمیشە بە کۆچەرەکانیان ووتووە شولنەکان .(14) ئەگەر بنەچەى خاوێن و یەک بنەچەیى لەسەر ئاستى ناوچەکە تێکراى گوندەکان پێویستى بەلێکۆلینەوەى قوڵتروسەلماندنى زانستیانەهەبێت، بەلام ئەوا لەم لێکۆلینەوەیەدا بەپێى توانا هەوڵدراوە لەرێگەى کتێب و سەرچاوەى زانستیانەو لەزارى هەندێ لەکەسایەتیە ناسراوەکانى شوان بنەچەى هۆزى شوان دیارى بکرێن.

        بەشێوەیەکى گشتى شوان دووبەشە (شوانى کیشک) و(شوانى سەرخاسە)ئەم دووبەشە لەم تیرانە پێک هاتوون :

        1. تاژەوەندى: بنەماڵەى ماڵى کوێخا رەجەب وحاجى بەیخان و دێى سمایل بەگى و خدرشرین و قەرەبڵاخ و ناروجەى حاجى جەرجیس و ئەحمەد رەجەب دەگرێتەوە یان پێیاندەوترێت تایفەى (یاخى)، کە بنەماڵەى کوێخا رەجەبە. بنەماڵەى کوێخا رەجەب بەشێوەى زارى شوانى کیشک قسە دەکەن کە لە خانەقین و کرماشانیەوە نزیکن  دەچێتە سەر لوڕ.

        2. رەشەوەندى: (د.رەفیق شوانى ) دەڵێ: بەلاى منەوە خەڵکى گوندى (قولى بەگ) لەم تیرەیەن، چونکە زۆر لە یەکتریەوە لە رووى دەربرینى قسەکردن و هەلسوکەوتیانەوە نزیکن و هاوسێى یەکیشن  ئەمانیش هەر بە زارى کیشک قسە دەکەن.

        3. تیرەى (ورام) کە دێکانى (مۆرد، تورکە، تەپەکورە، تەرەقە، دووشوان،  تورکمان باخ، برایم زاڵە، کارێزەى خاڵخالان) دەگرێتەوە، ئەم گوندانەش لەرووى زارو هەلسوکەوتیانەوە لە دووتیرەکەى تر جیاوازترن.(15)

        تیرەکانى هۆزى شوان زۆربەیان پێنج پشتى خۆیان دەزانن و زۆر کەمن ئەوانەى کەهەشت پشتى خۆیان بزانن،  زۆربەى گوندەکانى ناوشوان ئاغاو بەگن  وخاوەن زەوییان نەبووە تەنها کوێخا یان هەبووە وەکو کوێخا (عوبێد مارس )و کوێخا(قادر محمد)ى سمایل بەگ و کوێخا(عەلى ناروجە) و کوێخا (زامنى جوڵحان)..... وچەند کوێخایەکە تر. و سەرۆک خێڵى شوان (عەلی حەسەن)(*) بووە کەدەکاتە باوکى کوێخا رەجەب و باپیرى کوێخا ئەحمەدى سەرۆک خێڵى شوانى ئێستا. لە هەموو ئەم بیرووبۆچوونانەدا دەگەینە ئەو دەرئەنجامەى کە دەتوانین بڵێین شوان یەکێکە لە خێڵە کۆن و رەسەنەکانى کورد و زیاتر لەهەشت سەدەیە لەم ناوچەیەدا دەژین کەپێى دەڵێن شوان وبەشێکى گرنگى پارێزگاى کەرکوک پێکدێنن.

 

        دانیشتوانى هۆزى شوان:

        لەبەر گەلێک هۆى سیاسى وکارگێرى ونەبوونى ئەمن وئاسایش و نەبوونى کەرەستەو ئامێرى زانستى بۆ ئامارو سەرژمێرى کەمی خەڵکى شارەزاو دڵسۆز ...هتد زۆربەى سەرژمێریەکانى عێراق بەگشتى و کوردستان بەتایبەتى جێگەى بڕواو متمانە نین ودانیشتوانى ناوچەکان زۆر جار بەپێچەوانەى یاساکانى زۆر بوون وکومبوونى دانیشتوانەوە ئاسایى نین ، بۆیە دانیشتوانى ناوچەى شوانیش لەم دیاردەیە بەدەر نیە،  لەلایەک هەموو ئەو خەمڵاندن ومەزەندەکاریانەى لە نوسینى گەڕیدەو ڕۆژهەڵاتناس و کوردناسەکاندا بەرچاو دەکەون لەسەر شوان وەکو خێڵ نوسراون نەک وەکو ناوچە، ئەدمۆندز بە (11) هەزار کەس (16) و محمد مەردۆخى بە (2000) خێزان دایناوە.(17)

        م. جمال بابانیش لە کتێبەکەیدا بە(16282) هەزار کەسى داناوە.(18) لە لایەکى ترەوە سەرژمێرییەکانى عێراق وەکو ناوچە ئەنجام دراوە، بەڵام دواى تێپەڕبوونى (40) ساڵ تا(50) ساڵ دانیشتوانەکەى نەک هەر زیادى نەکردووە بەڵکو کەمیش بۆتەوە یەکەم سەرژمێرى کەدەست کەوتبێ لەسەر ناوچەى شوان بریتییە لەو سەرژمێرییەى بۆ هەڵبژاردنەکانى ئەنجومەنى گەل (مجلس الشعب) لە ساڵى 1946 ئامادەکراوە، وە بەپێی سەرژمێرى ساڵى 1956 دانیشتوانەکەى گەیشتۆتە (12789)کەس بە شوان وپردێوە لە و هەڵبژاردنەدا دووەم ناوچەى هەڵبژاردنەکان پێک دێنن ، دووکە س بۆ ئەو پۆستى دەست نیشان کراوە یەکێکیان بەپێی زۆرینەى دەنگ ببێتە نوێنەرى ناوچەکە ، تەنها نێرینەو تەمەن سەروو هەژدەساڵ  بۆیان هەبووە دەنگ بدەن وکۆى گشتیان (773)کەس بووە.کەچى لە سەرژمێرى ساڵى 1947دا(11200)کەس بووە و لەسەرژمێرى ساڵى 1957یشدا (13302) کەس بووە لەوانە (6814) کەسیان نێرینەو (6288) کەسیشیان مێینەبوە .(19)

        لەسەرژمێرى ساڵى 1965 یشدا گەیشتۆتە (15279)کەس و لەسەرژمێرى ساڵانەى 1970 ژمارەى دانیشتوانى ناوچەکە(16324)کەس بووە .(20)  دواى حەوت ساڵى تر لەسەرژمێرى  ساڵى 1977دا بوو بە (16902) کەس، ئەمەدواین سەرژمێرى گشتى ناوچەکە بوو لەلایەن حکومەتى ناوەندیەوە ئەنجام دراوە، بێجگە لەو لێژنەیەى بۆ نەخشەدانان وپیلان دانانى پەرەپێدانى لادێکان دروست کرا لەعێراقدا ساڵى 1982 بۆ کۆکردنەوەى  گوندەکانى شوان لێکۆلینەوەیەکیان پێشکەش کردووە  ناوچەکەیان بە(2116)خێزان  و(12799)کەس لە قەڵەمداوە تا هەموو ناوچەکە لە 22 کۆمەڵگەدا کۆبوونەتەوە.(21)هەروەها مێجەرسۆنیش دانیشتوانى شوانى بە (15)هەزار کەس داناوە.(22)

        م. جمال بابان لە پەرتۆکێکیدا لەساڵى 1976چاپکراوە ژمارەى دانیشتوانى شوانى بە (16282) کەس داناوە وەکو لەپێشەوەش ئاماژەمان پێکرد، بەڵام لە ساڵى 1989دا پاش ئەەى پەرتوکەکەى چاپ کردووە سەرەڕاى هەندێ گۆڕان کارى لەزانیارییەکانى لەسەر شوان دانیشتوانەکەى هەروەکو خۆى هێشتۆتەوە.(23) ئەگەر چى هەموو ئەم ژمارانە گومانیان لێ  دەکرێت و ڕاستى ناپێکن ژمارەى  ڕاستى ناوچەکەیان بڵاو نەکردۆتەوە، بەڵام هەرگیز گومانى لێ ناکرێت بەدرێژاى مێژوو لە 100% ئەم دانیشتوانە کورد بوو لە هەموو خۆشى و سەرکەوتن وشکان و کارەساتەکانى سەرنەتەوەى کوردا بەشدار بووە  لە ئەنجامى ئەم کۆمەڵە خاڵەدا ئەمرۆ دانیشتوانەکەى لەسەرەتاییترین مافى مرۆڤ  بێبەشکراوە، بەپێى خشتەى دابەشبوونى ناوچەى شوان لەساڵى 1977 ژمارەى دانیشتوانى پێکهاتەکانى بەمشێوەیە بوو(24).

 

        گوندەکانى سنوری هۆزى  شوان:

        سەبارەت بە ژمارەى ئەو گوندانەى کەدەکەونە سنورى  جوگرافى شوان و ئەم هۆزەوە ئەوا ئاماریکى رێک و دروستمان دەست نەکەوت  کە بیسەلمێنێت  ژمارەى گوندەکانى نێو سنورى ئەم هۆزە چەندە ، ئەگەر چى هەوڵى زۆرماندا بۆوەدەست خستنى ژمارەى تەواوى گوندەکان بەڵام هەوڵەکانمان بەپێَویست ئەنجامێکى زۆرباشى نەبوو،  ئەوە بوو نەخشەیەکى سەربازییمان دەست کەوت ،  بەڵام تەواوى گوندەکانى سنورەکەى  بەروونى و درووستى تیانەبوو،  بۆیە بەباشمان زانى بڵاوى نەکەینەوە وهاوپێچى نەکەین  ، ئەوەبوو یەکێ لەناودارانى هۆزى شوان ژمارەی گوندەکانى پێ ڕاگەیاندین ، ئەگەرچى ئەویش  ئاماژەى بەوە دا کەهەندێ لەو گوندانە ناویان نایەتەوە بیرم ، بەڵام ژمارەى گوندەکانى بەو  شێوەیەى لاى خوارەو بۆ ژماردین کە بریتین لەم گوندانە:

        ( قەفار، هەمزە، کانى کوچەڵە، برایم ئاغا، بن گرد، بنە سەروو، بنە خواروو، بنە ناوە ڕاست، خان، بەرزان، سەیدان خواروو، سەیدان سەروو، دانە سۆفى، چاڵاو، گورگەیى ئەحمەد کاکەوڵا، گورگەیى شامار،گەزەڵان، تورکە، کانى عارەبان، تیژە، تلیان، محمە خان، فەقێ میرزا، شێخ محمد، ناسرو میسر، مۆر خواردە ى سەروو،مۆرخواردەى خواروو، دارە قوتە، ئاوبارە، جەلە مۆرد، دارئەختیار، کارێزە، تورکمان باخ، تلین جان، ئۆمەرمەندان خواروو، ئۆمەرمەندان ژووروو، ئۆمەرمەندان ناوەڕاست، تەرەقە، دوشیوانى، نەیى بەسەرە، ناروجە، ناروجەى حاجى جەردیس، گورگەیى سەرخاسە، هەیبە، شۆریجە، پیرى جان، کۆچەک، کۆچەکى خواروو، سورەدێى ژووروو، سورەدێى خواروو، یاروەلى، سۆلە گۆلى، سێ کانیان، گۆگجە، تۆپ زاوا، قزڵ قایە، قاهر عەلى، تۆمار، گورگان، گولم کەوە، مەحمو فاتە،خلە گەڕ، مام ڕەش، کانى قورە، شافرٍین، عەلێ موسا، خدر شیرین، تەپەکورە، گلەکە مردوو،سمایل بەگى، مۆرد، براهیم زانا، قەمار، گەنیاک، حەڵتوکە، باپیلان، جولحان، جان قز، حەسار، سەقزلى، تۆراخ، حەسەن قەباخ، جەوەحەوە، قولى بەگ، دووبزنێ، کارێز، بیراڵک، ئالى بەیان، حەسار حاجى عەزەدین، حەسار تەها، حەسار گەورە،بیرە سپان خواروو، بیرە سان ژووروو، شۆراوە، تەق تەق، دووبزنێ، بەڵکە رەش، ئەسکەندەر بەگى، عەلى میکائیل، یەختە خان، قەمەر،کانى گەورە، دووحێلە، باوەفەتى چەم، باوەفەتى گەورە، حاجى بەیخان سەروو، حاجى بەیخان خواروو، مەمان، تورکەى ناوشوان، گۆلکەل، داربەسەرە، قادر زەمە،چیمەن گەورە، چیمەن تاریک، چیمەن کاکل، زەویە عەزە، کەڵوەڕ بنار، کەڵوەر خواروو، ماڵ سەى سالم، ڕەحمە قوتە، قزلیار، گورگە چاڵ، دارە قوتە، پاپیلان).

        بەڵام دواتر نەخشەکى نۆێترمان دەست کەوت کە رەنگبێ لەرووى سنوورى ئیدارییەو کرابێ کەبە روونى سنورى گوندەکانى جیا کردۆتەوە، بەلام گوندەکانى سنوورى هۆزى شوان  بەتەواوى تیادانیە، ئەمەش ئەو نەخشەیەیە کە سنورى هۆزى شوان روون دەدەکاتەوە بڕوانە نەخشەى ژمارە(1):

 

        لایەنى کۆمەڵایەتى هۆزى شوان:

        لە ئەنجامى قوڵبوونەوە وجێگیربوونى بەهاو پێوەرە کۆمەڵایەتیەکان لە کەسایەتى هەرتا کێکى  ناوچەکەدا وەکو کۆمەڵگەیەکى لادێ نشین وسەرەتایى سەرەڕاى ترس وسزاکانى دەسەڵات خزمەتگوزارى و پاداشتەکانى هێشتا زیاتر بەزەقى کۆمەڵایەتى لەناوچەکەدا پشتى بەپرەنسیپەکانى کۆنترۆڵى خودیەوە بەست نەک ئەوانى تربەتایبەت لەچوارچێوەى یەک گونددا توندوتیژى زەبروزەنگ وترساندن بەکارنەهاتوە بۆ گێرانەوەى هەرتاکێک لەتاوان وخراپەکارى ، باشترین نموونەش گەرم وگورى پێوەندییە کۆمەڵایەتیەکانى خەڵکى ناوچەکەبوو کەبەدەگمەن گوندێک وگوندێک یان بنەماڵەی گوندێک وگوندێکى دى دوژمنایەتیان هەبووبێت، لەگەڵ ئەوەشدا کارى کشتوکاڵى وئاژەڵداریان پێکەوە کردووە کەدووپیشەى تارادەیەک نزیک لەململانێکەوەو دەشێ کارى کشتوکاڵى بۆ مەڕدارى ببێتە سەرچاوەى ئاژاوە بەکەم کردنەوەى لەوەرگا و داگیرکردنى سەرچاوەکانى ئاو و.......هتد.بۆیەئەگەر چەند جارێکیش مەروماڵات وئاژەڵدارى زیانى بەدەغڵ ودان وکشتوکاڵى گوندێکیش گەیاندبێت  ئەوابەقەزاو قەدەرلێکدراوەتەوە نەبۆتەمایەى ناخۆشى و شەڕ و دوبەرەکى، لەلایەن مەلا وپیاوماقوڵان و شارەزایانى گوندەکانەوە چارەسـەرکراوە(25)

        بۆ نموونە لە دابونەریتى ناوچەکە تاڵانى ودزیان بەکردەوەیەکى ناشرین سەیرکردووە بۆیەلەکاتى ون بوونى شتێکیان ترسیان لەمرۆڤ نەبووە(26)، بەڵام کاتێک جوڵانەوەیەکى وەکو حەرەس قەومى دێت وهەرنێرینەیەکى سەروو(دە)ساڵان دەگرێ ودەیکوژێ بێ هیچ لێپرسینەوەیەک هەر کەل وپەل وشتومەک ودانەوێڵەوئاژەڵی دەست کەوێ دەیبات وهەر خان ودارودرەخت وپوش وپاوانێک دەى سوتێنێ ئەمەگۆرانێک درووست دەکات لەبیرکردنەوەوهەڵسوکەوتى خەڵکى ناوچەکە جیاوازدەبێت لەگەڵ دابوونەریتى ڕەسەنى کوردەوارى  بەبەراوردلەگەڵ هەڵسوکەوتى خەڵکى ناوچەکەدا لەگەڵ ناوچەیەکى ئارام و جێگرلە ستەم و کارەساتەکانى بەعس مناڵێ لەناوچەیەکدا گەورەبووبێت دەیان جار کوشتن وتۆپ باران وهێرشى فرۆکە وتانکى دووژمن سوتان ورووخان وتاڵان  لەبەرچاویدا کرابێت جیاوازە لەکەسێک کە لەژیانیدا گوێى لە تەقەیەک نەبوبێت و تاڵانیەکى نەدیبێت لاى ئەم کەسە مرۆڤ دەبێت بەنرخ ترین سەرمایەى  نەک لاى کەسێ کەم سەرەراى ئەمانەش لەناوچەکەدا پارێزگارى خەسڵەت رەسەنەکانى کوردەوارى کراوە(27)، خەڵکى ناوچەى شوان  لەڕوى سۆسیۆلۆجیەوە بەگشتى دا ب و نەریتێکى زۆر جوانیان هەبووە و لەخۆشى و ناخۆشى یەکتریدا بەشداریان کردووە وزۆر بەوەفا بوونە بەرانبەر بە خۆیان یان خەڵکى تریش ،  هەر گیز نەبووە لە گەڵ هیچ عەشیرەتێکى تردا کێشەیان هەبووبێ ئەگەر هەشیان بووبێ نەماوەو زوو چارەسەر کراوەوپێکەوە تەباو ئاسوودەن.(28)

        لە رووى خزمایەتیشەوە هۆزى شوان لەکۆمەڵگەى گوندنشینى کوردن کە خزمایەتى ڕۆڵى گرنگى گێڕاوە لە زۆربەى لایەنەکانى ژیانى کۆمەڵایەتیدا وەک هاوسەر گرتن و خێزان ومیرات و زەوى و زار پێدان و لەوەڕگا و شەڕو ململانێی بنەماڵەکان یان خێڵەکان و گەلێکى تر.

        ئەم هۆزە ئاغاو بەگ و خاوەن زەوییان نیە و لەناو خۆیاندا کوێخایەکیان داناوە کەپێویستیەکانى بۆ جێبەجێ کردووە ،  ئەم کوێخایە تەنها وەکو برا گەورەیەکى گوندەکە ڕاوێژیان پێکراوە لە هەندێ کارى کۆمەڵایەتیدا، هەروەها  لە هەندێک لەگوندەکانى ناوچەى شوان کۆمەڵێک خەڵکى بەتوانا هەڵکەوتوون توانیویانە جێ دەستیان لە بوارى ڕامیارى و فەرهەنگى نتەوەیى کوردیدا دیاربێت و ئەڵقەى خزمایەتى وخێڵەکەیان ناوچەییان  بڕیوە وەک (زەعیم اسماعیل على) هەروەها (فازل محمد مەلا مستەفاى سمایل بەگ).(29) 

        بەڵام پەیوەندى خزمایەتى زۆرێک لە گوندەکانى ناوچەى شوان گۆڕانیان بە سەردا هاتوە  بە هۆى دوورى لە یەکەوە لەبارى ئابوورى ئاگادار نەبوون و لە کێشەوگیروگرفتى یەکتر و تێکەڵاو بوونیان لە گەڵ خەڵکانى دەرەوەى بازنەى خزمایەتى و ناوچەى  پەیوەندییەکانیان کز تر بووە هەروەها لە ناو پیاوە دەوڵەمەندەکانى شواندا زۆر خزمایەتیان پتەو بوو زۆربەى کاتەکانى خۆیانیان ئامادە دەکرد و مەولودیان دەکرد و خوارد ن و خواردنەوەیان دەبەخشى(30).

        لە ڕووى ژن و ژن خوازیەوە هۆزى شوان هەروەکو هەموو لایەن و هۆزێکى تر هاوسەرگیریان بە پرسێکى پیرۆز داناوە ژنو ژن خوازى دروست کردوە و کچیان بە شوداوەو ژنشیان بۆ کوڕ هێناوە بەشێوەى شەرعى خێزانیان  درووست کردووە، ناوچەى شوان هەر وەکو هەموو ژیانێکى تر لادێى بە هۆى کەمى تێکەڵاو نەبوونى کوڕان و کچان وشەى خۆشەویستى  لە نێوان هەردوولادا دەبینرێت، زۆربەى هاوسەرگیرییەکانیان  ناوخۆیی بووە یان لە نزیک ترین دراوسێى بووە بەتایبەتى ئاوانەى لە ڕووى ڕەچەڵەکەوە نەبێت دەچنەوە سەر یەک بنە ماڵە.(31)

        لە رووى رۆشنبیریشەوە هۆزى شوان  خوێندەواریان زۆر بووە کەسانى  ڕۆشنبیریان تیا هەڵکەوتوە  لە بوارە جیا جیا کانى ڕۆشنبیریدا  بەرهەمیان  هەبووە  جێى دەستیان دیار بووە  لە کۆڕى ڕۆشنبیریدا  وەکو: (ئەمین شوانى شاعیر، رەزا شوانى شاعیر و نووسەر) لە بوارى ئەدەبى منداڵان  (ئازاد شوانى) نوسەر و شاعیرە (رەجەب شوانى) شاعیر و دەرچووى بە شى شوێنەوار و کتێبێکى بڵاوکراوەى هەیە بەناوى (کەرکوک لە بوارە جیاجیاکانى ئابوورى ، مێژووى ، جوگرافى) و زۆر لایەنى ترى شارە دەگرێتەوە.(32)

        لە رووى ئاینیشەوە ناوچە شوان  هەروەکو  زۆربەى  ناوچەکانى  ترى کوردستان  ئاین لە ژیانى خەڵکەکەیدا رۆلى  گرتگ و کاریگەرى  گێراوە ،  بەشێوەیەکى گشتى خەڵکى ناوچەى شوان (100%) موسڵمانن وسونى و لە سەر مەزهەبى ئیمامى شافعین. هەر لە گەڵ هاتنى ئاینى پیرۆزى ئیسلامدا  بۆ ناوچەکە ئیتر هیچ گوندێکى شوان بێ مەلاو مزگەوت نە بووە،  زۆربەى مەلاکانى شوان وانەى ئاینیان لە حوجرەى  تایبەتى مزگەوتەکاندا دەگووتەوە  و پێش نوێژیان دەکردو ووتارى رۆژى هەینیان دەدا. هەر لە مزگەوتەکاندا زۆر شتى زانستى و خوێندەوارى  فێر دەبوون و مزگەوتەکان شوێنى کۆبوونەوەى  خەڵک وپرسەو بە لاداخستنى کێشەو ناکۆکى و خانەى پیرو پەککە وتەکان و جێگاى ڕێبواران بوە. (33) هەندێک لەمانگەکانى ساڵى کۆچیش لاى خەڵکى ناوچەکە پیرۆز بوون بەتایبەتى(رەمەزان و نیوەى شعبان و لەدایک بوونى پێغەمبەر(د.خ).(34)

        چەند مەزارێکى  گرنگ لە ناوچەى شواندا هەبووە  کە خەڵکى  زۆر سەردانى ئەم شوێنەیان دەکرد ئەویش لەبەر  ئەوەى  کەخەڵک بڕوایەکى زۆریان بەم مەزارگایانە هەبووە  بە حوکمى ئەوەى  کە دەڵێن ئەم مەزارگەیە گۆرى یەکێ  لە هاوەڵانى پێغەمبەر (د.خ) بووە ئەویش مەزارى ( ئۆمەرمەندانە) (عمر مندان –عمر بن کعب) ئەم مەزارە نزیک  دێى ئۆمەرمەدانە  کەدەکەوێتە سەر شۆێنێکى بەرز  لەسەر (شیوە سوور) لە خواریەوە دێى ئۆمەرمەندانى خوارو یان (ماڵەشیوە سورێکانیان) پێدەڵێن.(35)

        لەناوچەى شواندا دوو رێبازى  ئاینى  و فیکرى هەبوو کە یەکەمیان ریبازى (مام رەزاییە) کەسەرۆکى  ئەم رێبازە ئاینیە مام رەزاى براى شێخ عبدالکریمى  شەدەڵەیە و لە دێى (کلکە سماق) ى سەر بە قەزاى دووکان لە سلێمانى و لە بنەرەتدا دەچێتەوە سەر رێبازى نەقشبەندى سەر بە مەولانا خالیدى نەقشبەندیە.

        رێبازى دووەم  رێبازى (حەمە سوور) کەلەلایەن(حەمەسوور)ەوە دارێژراوە  دەتوانرێت بووترێت وەکو خۆیان ئەڵێن ئەم ڕبَبازەش  لە ناوگیانى ڕێبازى (مام رەزاییە)وە سەرى  دەرهێناوە چونکە حەمە سوور پێش ئەوەى ببێتە دێى کڵاوقوتى ناوچەى شوانەوە بیرو باوەرى خۆى بڵاو بکاتەوە لە ماڵى شێخانى شەدەڵەى دۆڵى قیرگەیان  وەکو دەڵێن وا باو ە(گوڵکەدان)بووە.(36)

●●●

 

 

*) مامۆستا لە وەزارەتی پەروەردە.

        سەرچاوەکان:

 

 

 

 

          سةرضاوةكان:

1. ظيَلجيظسكى، ئو، ل،  نةذادى كورد(و:د.رةشاد ميران) ض دووةم ، سالَى 2000 ل191.

2. ادمؤندز : كورد تورك عرب، ت،  جرجيس فتح اللة ، بغداد ، 1917، ل25

3. سؤن ،  ميجةر: رحلة متنكر الى بين ماورا بين النهرين و كوردستان، ت،  فواد جميل ، ض يةكةم ، 1970، ل211

4. محمد حسين شوانى: كوردستانى نويَ سالَى 13 ذمارة3536 ل7

5. رؤ ذبةيانى  م.جميل. هؤزى شوانكارة ،  طؤظارى كؤرى زانيارى عيَراق بةرطى 8 سالَى 1981 ل194

6. د.رفيق شوانى : هاوارى كةركوك ، هةوليَر  سالى 1999 ل 35

7. ئيزد ثةنا ، حةميدى: فةرهةنطى لة ك ولور،  بةغدا سالى 1978 ل20

8. محمد مردؤخى : ميذووى كوردو كوردستان  و،  عبدالكريم محمد سعيد سالى 1991،  هةوليَر ل154

9. فواد حمة خورشيد :العشائر العراقية ل126

10. د.رفيق شوانى:هاوارى كةركوك سالى 1999 ل21

11. د.حسينى: كؤمةلَناسى كوردةوارى بةرطى يةكةم بةغداد سالى 1992 ل14

12. عبدالجليل فيلى: اللور الورد،  الفيليون فى المازى والحازر ضاوطى وردةزارةتى ثةروةردة  هةوليَر سالى 1999 ل116

13. عباس المعاس :عشائر العراق الكردية مطبعة المعارف بغداد 1947 ل163

14. ضاوثيَكةوتن لةطةلَ (هابيل شةوكةت )لةبةروارى 15-12-2006 –ضضمضةمال

15. د.رفيق شوانى:س-ث ل137

16. هةمان سةرضاوة ل139

*) كويَخا كةيفودا  رجب على حسن (1886-1964) يةكةم بةرِيَوةبةرى  ناوضةى شوان بووة لة لايةن ئينطليزةكانةوة دابنريَ.

17. ئيدمؤندز: س-ث ل195

18. محمد مردؤخى:س-ث ل150

19. جمال بابان: اصول اسماء المدن المواقع العراقية ض 1 ل 220 سالي 1976 بغداد.

20. محمد هادى دةفتةرى  وعبد اللة حسن : ليواى باكور و ديالة لةسالى 1955-سالى 2002 ص 1 ل 130

21. كريم زةند: كوردستانى ثةرتكراو،  ص 1 سالى 2002 ل 106

22. مةال شاخى : ئةنفالى خالخالان،  ص 1 2001  سليمانى ل 225

23. ميجةر سون: س-ث ل 190

24. جمال بابان: ميذووى كورد ص 2 سالى 1989 ل 19

25. عبد ولا كريم مارف برزنجى: كةركوك لةميذودا،  ص 1 سالى 2001 ص خؤيبوون ل 111

26. درفيق شوانى:س-ث ل 115

27. ضاوثيكةوتن لةطةل (عادل يادطار )بةرواى 0 2 /12/ 2006 كة بؤ ماوةيةك سةرؤكى هؤزى شوان بووة.

28. عبداللة خورشيد: ابناء الاجتماعي في الحرية الكردية،  اربيل 1996ل 115

29. ضاوثيَكةوتن لة طةل هابيل شةوكةت بةروارى 28/ 11/2006 ضمضمالَ

30. حمة خورشيد فواد: س-ث ص 115

31. ضاوثيَكةوتن هابيل شةوكةت 28/11/2006 ضمضةمالَ

32. عبداللة خورشيد : س-ث ل 120

33. درفيق شواى: س-ث ل  143-144

34. د .احمد: البناء الاجتماعي، 1997 اربيل ص53

35. حمة خورشيد: س-ث ص 124-125

36. هادى رشيد ضاوشلى: الحياة الاجتماعية فى كوردستان،  طبعة الاولى سنة 1970 ص 129

37. د.رفيق شوانى  : هاوارى كةركوك ل35.

 

کەرکوک و شۆڕشی ١٤ ی تەمموزی ١٩٥٨

posted Jun 11, 2016, 11:58 AM by Adil Mohammed Noori   [ updated Jun 11, 2016, 11:59 AM ]

پ. ی. د. پشکۆ حەمە تاهیر ئاغجەلەری(*)

 

        له‌سه‌ره‌تاوه‌ سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕش له‌سه‌ر ئاستی‌ نێوخۆی عێراقیش كاردانه‌وه‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ دروستكرد و بووه‌ مایه‌ی‌ شادمانی‌ وجێگه‌ی‌ ئومێدی زۆرینه‌ی‌ گه‌لانی‌ عێراق ،به‌گه‌لی‌ كوردیشه‌وه‌ كه‌ به‌چه‌ندین شێواز گوزارشتیان لێكرد به‌تایبه‌تی‌ له‌ كه‌كووك موژده‌یان ده‌دابه‌ (شۆرشی 14ی‌ ته‌مموزی‌ 1958)، زۆر به‌ توندی‌ پشتیوانیان لێكرد، به‌وهیوایه‌ی‌ كه‌ سنورێك بۆ ئه‌وسیاسه‌ته‌ جیاكارییه‌ی‌ كه‌ له‌ دژیان جێبه‌جێده‌كرا له‌ پێشووتردا. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌وان سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕشیان به‌ وه‌رچه‌رخانێكی گرنگ داده‌نا، كه‌له‌سایه‌یدا ئازادی و دیموكراسی به‌رقه‌رار بێت و كوردی‌ كه‌ركووكیش وه‌ك به‌شێكی دانیشتوانی‌ ئه‌وسای عێراق لێی سوودمه‌ند بێت.

        له‌یه‌كه‌م ڕۆژی ڕاگه‌یاندنی‌ شۆڕشیدا جه‌ماوه‌ری‌ (كه‌ركووك، سلێمانی‌، هه‌ولێر، كویسنجق، دهۆك وزاخۆ)، ده‌رده‌چوون له‌ماڵه‌كانیان و جه‌ختیان ده‌كرده‌وه‌ له‌ پشتیوان و پشتگیرییان بۆ شۆڕش . بۆنموونه‌: (نوری‌ عوسمان)كه‌ شاهیدێكی به‌چاوبینراوی‌ كه‌ركووكه‌، ده‌رباره‌ی‌ ڕۆژی یه‌كه‌می‌ شۆڕش له‌ كه‌ركووك، ده‌ڵێت:" به‌یانی‌ ڕۆژی شۆڕشی 14 ی‌ گه‌لاوێژی 1958، برایكم كه‌ چوو بۆ ده‌ره‌وه‌ و به‌پڕتاو خۆی‌ كرد به‌ ژووره‌وه‌داو، ووتی‌ :" ڕادیویً بكه‌نه‌وه‌ شۆرش له‌به‌غداد كراوه‌ !! ئێمه‌ش ڕادیۆمانكرده‌وه‌ و ئاگاداری ڕووداوه‌كان بوین.. پاش كه‌مێك چوومه‌ ده‌ره‌وه‌ سه‌یرم كرد گه‌ڕه‌ك به‌گشتی‌ خرۆشاوه‌ و خه‌ڵك وه‌ك ئاهه‌نگ و جه‌ژنپیرۆزبایی له‌یه‌كتری ده‌كه‌ن و باوه‌ش به‌یه‌كدا ده‌كه‌ن، چونكه‌ لایان باش بوو كۆتایی به‌ده‌سه‌ڵاتی‌ پاشایه‌تی‌ بێت و سه‌رده‌مێكی نوێ‌ به‌ نێوی‌ كۆماری‌ بێته‌ كایه‌وه‌، كه‌ ئه‌وكات وه‌ك قه‌ڵای‌ ئازادی سه‌یر ده‌كرا".

        نوری‌ درێژه‌ی‌ به‌ گێرانه‌وه‌ مێژووییه‌كه‌ی‌ داو، وتی‌:" نێوو شاری ئه‌و ڕۆژه‌، به‌هه‌مووچین و توێژه‌كانیه‌وه‌ به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن كه‌سانی‌ سیاسیه‌وه‌ به‌گه‌رمیه‌وه‌ پێشوازیان له‌ شۆڕش ده‌كرد له‌نێو شاردا".      (د.نوری‌ تاڵه‌بانی‌) یش ده‌ڵێت:" خه‌ڵكی كه‌ركووك زۆر به‌گه‌رمی‌ پێشوازیان له‌ شۆڕش كرد،چونكه‌ وایان ده‌زانی‌ چۆن گۆڕانكاری باش شاره‌كانی‌ عێراق بگرێته‌وه‌ ئه‌وهاش كه‌ركووك ده‌گرێته‌وه‌". واته‌ دانیشتوانی‌ شاری كه‌ركوك هه‌موو گه‌ڕه‌ك وشه‌قامه‌كانی‌ كه‌ركوكیان ڕازاندبۆوه‌ و ئاهه‌نگیان ده‌گێڕا به‌خۆشی ئه‌و ڕووداوه‌ گه‌وره‌یه‌ی‌ مێژووی‌ عێراقه‌وه‌، هه‌رچی (مامۆستا بێستون عه‌لی‌ كه‌ریم)وه‌ك شاهید حالێكی تری‌ ئه‌و كاتی‌ كه‌ركووك ده‌ڵێت :" ڕۆژی‌ دووشه‌ممه‌ رێكه‌وتی‌ 14/7/1958 شۆڕش كرا، ئه‌وكات له‌ كه‌ركووك پێشوازی‌ بۆ شۆڕش له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌كانی‌ كه‌ركووكه‌وه‌ جیاوازبوو،توركمانه‌كان زۆریان پیان خۆش نه‌بوو پێشوازیان لێ نه‌كرد،له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌گه‌ڵ كۆمپانیای نه‌وتی‌ كه‌ركووك به‌ینیان خۆش بوو ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ ووڵاتی‌ توركیاش به‌هۆی‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ په‌یمانی‌ به‌غداده‌وه‌ دژی‌ شۆڕش بوون. هه‌رئه‌مه‌ش كاریگه‌ر بوو له‌سه‌ر به‌شێك له‌ توركمانه‌كانی‌ كه‌ركووك كه‌ پێشوازی‌ گه‌رم له‌ شۆڕش نه‌كه‌ن. هه‌رچی كورده‌كان بوو زۆریان پێیان خۆش بوو پێشوازییه‌كی‌ زۆرباشیان لێ كرد". به‌ووردبوونه‌وه‌و شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م شاهیدحالانه‌ی‌ كه‌ركووك، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌به‌شی زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كانی‌ كه‌ركووك پێشوازییان له‌م شۆڕشه‌ كردووه‌،ته‌نها به‌شێكی كه‌میان نه‌بێت كه‌ئه‌وانش له‌ توركمانه‌كانی‌ سه‌ر به‌(تۆڕانیه‌كان)بوون ودژی‌ ئه‌م شۆڕشه‌ بوون، چونكه‌ توركیا دژی‌ بوو.

        له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ پێشوازی‌ دانیشتوانی‌ كورد بۆ سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕش به‌م شێوه‌یه‌ زۆر هه‌موو لایه‌نه‌كانی‌ گرته‌وه‌، تاگه‌یشته‌ ئه‌و ڕاده‌یی‌ كه‌ فشاریان ده‌كرده‌ سه‌ر یه‌كه‌چه‌كداره‌كانی‌ سوپاو پۆلیس به‌تایبه‌تی‌ له‌ كه‌ركووك و سلێمانی‌،بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ پشتیوانی‌ وملكه‌چیان بۆ سیسته‌می‌ نوێ‌ ڕاگه‌یه‌نن. ئه‌مه‌ش ئه‌و دۆكۆمێنته‌ی‌ حكومه‌تی‌ به‌ریتانیا،كه‌له‌15ی‌ ته‌موزی 1958 له‌ئه‌سته‌مبوڵ بۆ وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ نێردراوه‌، پشت ڕاست ده‌كاته‌وه‌ كه‌تێیدا هاتووه‌:" ... هه‌ندێ‌ یه‌كه‌ی‌ سه‌ربازی‌ له‌ نێوچه‌كوردییه‌كان ڕه‌تی‌ كردۆته‌وه‌ فه‌رمان له‌ حكومه‌تی‌ شۆڕش له‌به‌غداد وه‌ربگرن، وه‌هه‌ندێ‌ تاكه‌كانی‌ هۆزه‌كان له‌ كه‌ركووك وهه‌ولێر هاوكاری یه‌كه‌ سه‌ربازییه‌كان ده‌كه‌ن". به‌ڵام له‌ژێر فشاری جه‌ماوه‌ردا وه‌ك باسكرا، چوونه‌ته‌ نێو ریزه‌كانی‌ شۆڕشه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێك توێژه‌ر دژایه‌تی‌ هه‌ندێك یه‌كه‌ی‌ سه‌ربازی له‌(كه‌ركووك و هه‌ولێر) بۆ شۆڕش به‌ڕاست نازانن،به‌س ئه‌و ڕاسته‌یه‌كی‌ بێ دووڵییه‌.

        به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ له‌ كه‌ركووك، پارتی‌ و شیوعی پێكڕا، دابه‌زینه‌ سه‌ركوچه‌ وشه‌قامه‌كان وجه‌ماوه‌ری كوردستان بوونه‌ شووراو پشتگیری دڵسۆزانه‌ی‌ شۆڕش . ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ له‌یه‌كه‌م ڕۆژی‌ شۆڕش له‌سه‌ر ئاستی‌ رێكخراونێوه‌نده‌ جیاجیاكانی‌ شار به‌ زۆر شێوه‌ وشێواز پشتیوانی‌ خۆیان بۆ ده‌ربڕین. له‌وباره‌یه‌وه‌ (ئیبراهیم ئه‌حمه‌د) سكرتێری پارتی‌ وسه‌ركرده‌كانی‌ پارتی له‌ كه‌ركووك پاش ڕاگه‌یاندنی‌ شۆڕش به‌كمتر له‌ كاتژمێرێك، له‌ كه‌ركووكه‌وه‌ بروسكه‌یان بۆ سه‌ركردایه‌تی‌ هێزه‌ چه‌كداره‌نیشتمانیه‌كان لێداو پشتگیریان له‌ شۆڕشی پیرۆز ڕاگه‌یاند وهیوایان خواست كه‌سه‌ره‌تای سه‌رده‌مێكی نوێ‌ بێت له‌دامه‌زراندنی‌ پێوه‌ندی‌ به‌تینی عه‌ره‌بی – كوردی كه‌ چاكه‌ و پێشكه‌وتنی‌ هه‌ردوو گه‌لی‌ تێدا بێت. مسته‌فا بارزانی (1903-1979)له‌په‌نابه‌رییه‌تی‌ (یه‌كێتی سۆڤیه‌ت)ه‌وه‌ بروسكه‌ی‌ پیرۆزبای ئاراسته‌ی‌ سه‌رانی شۆڕش كردو، دڵسۆزی‌ و پشتگیری خۆی‌ بۆ پێشكه‌ش كردن. هه‌رله‌هه‌مان رۆژدا، كچه‌ كورده‌كانی‌ كه‌ركووك به‌نێوی‌(یه‌كێتی ئافره‌تانی كوردستان)ه‌وه‌ بروسكه‌(برقیه‌)یه‌كیان بۆ سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕش كردو پیرۆزباییان لێ كردن.

        (نوری‌ عوسمان)له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:"به‌بۆنه‌ی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕشه‌وه‌، بروسكه‌ی‌ پیرۆزبایی و پشتگیری زۆر بۆ ڕادیۆی به‌غداد ده‌نێردرا و من(شیوعی) و دراسێیه‌كمان كه‌ لایه‌نگیری پارتی‌ بوو بروسكه‌یه‌كمان به‌ نێوی‌ گه‌ڕه‌كی‌(ئیمام قاسمه‌وه‌)نارد بۆ ئیزگــه‌ و خوێندرایه‌وه‌". ئه‌مانه‌ش بۆخۆی‌ واتای پێشوازی‌ زۆر نیشان ده‌دات له‌لایه‌ن نێوه‌نده‌ جیاوازه‌كانی‌ نێو شاری كه‌ركووكه‌وه‌ بۆ شۆڕش. له‌ رۆژی‌(16ی‌ ته‌مموزی‌ 1958) دا پارتی‌ په‌یامێكی بۆگه‌لی‌ كورد له‌ باشووری‌ كوردستان بڵاوكرده‌وه‌،تێیدا جه‌ختی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كرد كه‌ پارتی پێی وایه‌ هه‌لومه‌رجی نوێی عێراق زه‌مینه‌ بۆ ژیانێكی پڕ ئازادی ویه‌كسانی نێوان هه‌ردوو گه‌لی‌ عه‌ره‌ب و كورد ده‌ره‌خسێنێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌هه‌موو توانایه‌وه‌ به‌رگری‌ له‌ كۆماری‌ عێراق وچه‌سپاندن و گه‌شه‌سه‌ندنی ده‌كات و هه‌موو تواناكانی‌ ده‌خاته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌ركردایه‌تیه‌كه‌وه‌ و ئاماده‌یه‌ هه‌موو ئه‌ندام و لایه‌نگرانی خۆی‌ وه‌ك گیانبه‌خش سازبدات بۆ ئه‌وئامانجه‌. لێره‌دا كاتێك سه‌ركردایه‌تی‌ كوردی، به‌ڕه‌چاوكردنی‌ هه‌لومه‌رجه‌كان وپێشبینی كردنی‌ ئه‌گه‌ره‌كان رێگه‌ی‌ پشتیوانی كردنی‌ له‌ پرۆسه‌كه‌ و ئه‌نجام دانی‌ گۆڕانكاری‌ سیاسی هه‌ڵبژارد،له‌بری‌ هه‌ڵوێستی‌ دووره‌په‌رێزی یان له‌دژی‌ وه‌ستان، هه‌نگاوێكی دروستی‌ نا، هه‌رچه‌نده‌ دواتر باره‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ تر گۆڕا.

        هه‌ر له‌ هه‌فته‌ی‌ یه‌كه‌می‌ دوای‌ شۆڕشی 14 ی‌ ته‌ممووز، پارتی چه‌ند شاندێكی له‌شاروشارۆچكه‌كانی‌ باشووری‌ كوردستان رێكخست، كه‌ پێكهاتبوون له‌ دانیشتوانی‌ (كه‌ركووك ،سلێمانی‌ ،هه‌ولێر، دهۆك، كۆیسنجق،خانه‌قین ... تاد) ، به‌مه‌به‌ستی‌ چوون بۆ به‌غداد، له‌وكاته‌دا دانیشتوانی‌ كه‌ركووك بۆ ئاماده‌كردنی‌ شاندی شاره‌كه‌، له‌یه‌كێك له‌ مزگه‌وته‌كانی‌ شاردا كۆبوونه‌وه‌یه‌كیان سازدا وشاندی‌ خۆیان دیاری كرد. شاندی رێكخراو به‌ره‌وبه‌غداد كه‌وتنه‌ ڕێ‌، بۆ پێشكه‌شكردنی‌ پیرۆزبایی بۆ سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕش وده‌بڕینی‌ پشتیوانی‌ ڕۆڵه‌كانی‌ كوردستان بۆیان، له‌وكاته‌دا به‌غداد گه‌وره‌ترین كۆبوونه‌وه‌ی‌ جه‌ماوه‌ری‌ كوردی‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینی‌ له‌ رۆژی‌ 1958/7/27بوو، له‌كاتی‌ پێشوازیكردنی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕش بۆ نوێنه‌رانی‌ كوردستان به‌سه‌رۆكایه‌تی‌ (ئیبراهیم ئه‌حمه‌د)، سه‌رۆكی شانده‌كه‌ وتارێكی خوێنده‌وه‌ وتێیدا پێوه‌ندییه‌كانی‌ نێوان عه‌ره‌ب و كوردی له‌سه‌ره‌تاكانی‌ ئیسلامه‌وه‌ خسته‌ڕوو، به‌جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ كورد به‌شداریكرددووه‌ له‌گه‌ڵ عه‌ره‌بدا، له‌ تێكۆشانه‌كانیان دژی‌ پاشایه‌تی‌، ئه‌وان به‌تێڕوانین له‌به‌شداریكردنیان له‌یه‌ك چاره‌نووسدا پێش شۆڕشی‌14ی‌ ته‌مموز ؛ بۆیه‌ له‌ئێسته‌شدا شایسته‌ی‌ ئه‌وه‌ن كه‌ئه‌وانیش له‌به‌ده‌ستهاتووكه‌كانی‌ شۆڕشیان به‌ركه‌وێت، ئاماژه‌ی‌ كرد بۆ هه‌ندێك خاڵ كه‌ تێیدا جه‌ختی‌ كرده‌وه‌ له‌سه‌ریان، ووتی‌ ئه‌مانه‌ بوونه‌ ته‌ رێگر له‌به‌رده‌م پێشكه‌وتنی‌ كورد دا.

        (جه‌مال نه‌به‌ز)سه‌باره‌ت به‌ ئه‌م چاوپێكه‌وتنه‌ی‌ شاندی كوردی و عه‌بدولكه‌ریم قاسم وه‌ك ئه‌ندامێكی كه‌ركووكی‌ شانده‌كه‌ ده‌ڵێت:" له‌و چاوپێكه‌وتن و پێكگه‌یشتنه‌ی‌ وه‌فدی كورد له‌گه‌ڵ قاسم دا له‌27ی‌ ته‌ممووزی 1958 له‌وه‌زاره‌تی‌ به‌رگری‌ له‌به‌غدا، برایم ئه‌حمه‌د كه‌ئه‌وكات سكرتێری گشتی‌ پارتی‌ دیموكراتی بوو، به‌نێوی‌ هه‌موو ئاماده‌بوانه‌وه ‌گووته‌یه‌كی‌ خوێنده‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ برایم هیچ داواكارییه‌كی‌ ئه‌وتۆی‌ پێش چاونه‌خست، به‌ڵكه‌ ته‌نها باسێكی سه‌رپێی گه‌لی‌ كورد و خاكی كوردستانی‌ كرد. قاسم له ‌وه‌رامدا گووتی‌ (برا) كورده‌كانی‌ (شیمال)ی‌ له‌ (پروپاگه‌نده‌ی‌ ئیمپریالیزم) به‌ئاگادێنێته‌وه‌!". له‌دوای‌ ئه‌م دیداره‌ هه‌ندێك له‌ ڕۆشنبیرانی كوردی‌ كه‌ركوك، به‌ چاوی‌ گومانه‌وه‌ سه‌یری‌ سه‌رده‌می‌ كۆماری‌ و قاسمیان ده‌كرد.

        پشتیوانی وپێشوازی‌ كوردی‌ باشووری‌ كوردستان به‌گشتی‌ و كه‌ركووك به‌تایبه‌تی‌ بۆ شۆڕش وسه‌رانی‌ شۆڕشی شۆڕشی 14 ی‌ ته‌مموزی‌ 1958 له‌سه‌ر هه‌موو ئاسته‌ جیاوازه‌كان، جێگه‌ی‌ هه‌ڵوێسته‌ له‌سه‌ركردنه‌و ئه‌م پرسیاره‌ دروست ده‌كات(ئایا بۆچی كوردی‌ باشووری‌ كوردستان له‌سه‌ر هه‌موو ئاست و چین و توێژه‌كان، به‌وشێوه‌ فراوانه‌ پشتگیر و پێشوازیان له‌ شۆڕشی‌ شۆڕشی 14 ی‌ ته‌مموزی‌ 1958 ی‌ ته‌مموز كرد ؟ ). بۆ شه‌ن وكه‌وكردنی‌ ئه‌م پرسیاره‌ و وه‌ڵامه‌كه‌ی‌، ده‌كرێت له‌م چه‌ندخاڵه‌ی‌ خواره‌وه‌ بخرێته‌ ڕوو:

        أ. جۆری‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ پاشایه‌تی‌ عێراق و به‌ریتانیا له‌مه‌ڕ دۆزی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد، به‌درێژایی (37)حوكمڕانیان له‌ عێراقێدا، پربوو له‌نه‌هامه‌تی‌ بۆ گه‌لی‌ كورد.

        ب. هه‌بوونی‌ پێوه‌ندی‌ هاوكاری ورێككاری‌ له‌نێوان سه‌ركردایه‌تی‌ كورد وپارت و لایه‌نه‌ نه‌یاره‌كانی‌ نێو عێراق له‌ دژی‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ حكومه‌تی‌ پاشایه‌تی‌ و به‌ریتانیا له‌ چالاكی به‌رده‌وامدا بوون،واتا هاوئامانجی و هاوخه‌باتی كوردو عه‌ره‌ب و له‌و قۆناغه‌ داچووتباقه‌ببوون.

        ج. درۆشــم وهه‌ڵوێسته‌ به‌راییه‌كانی‌ ڕابه‌رانی‌ شۆڕشـــــــه‌كه‌ی‌ ساڵی‌(1958)به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ له‌گه‌ڵ به‌شێك له‌ درۆشم وئامانجه‌ گشتیه‌كانی‌ پارته‌ كوردستانیه‌كاندا یه‌كیده‌گرته‌وه‌و له‌وڕووه‌وه‌ هیوابه‌خش بوون بۆ دیموكراتیخوازنی‌ عێراق به‌گشتی‌ وگه‌لی‌ كورد به‌ تایبه‌تی‌.

        د. هه‌ڵوێستی‌ پۆزه‌تیڤی وڵاتانی‌ وه‌ك(یه‌كێتی ی سۆڤیه‌ت و میسر) به‌رامبه‌ر به‌ شۆڕشه‌كه‌و رێنمایی كردنیان بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ نوێی عێراق، كه‌له‌ سنورێكی دیاریكراودا ڕه‌چاوی‌ مافه‌كانی‌ گه‌لی‌ كورد بكه‌ن، دیاره‌ ئه‌م بۆچوونانه‌ ش لای‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ململانی‌ً ی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌، نه‌ك ئه‌وان دۆستی‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ كوردبن.

        د. مه‌ترسی كورد به‌گشتی‌ و كه‌ركووك به‌تایبه‌تی‌، له‌ئاكامه‌خراپه‌كانی‌ كاردانه‌وه‌ی‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی‌ كه‌ شۆڕشه‌كه‌ زیانی به‌ده‌سته‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندیان له‌ عێراق ونێوچه‌كه‌دا گه‌یاند، بۆنموونه‌: وه‌ك(به‌ریتانیا وئه‌مریكاو توركیا و ئێران)، كاردانه‌وه‌یه‌ك له‌چه‌شنی‌ ڕووخاندنی‌ سیسته‌می كۆماری‌ یان داگیركردن و دبه‌شكردنی‌ باشووری‌ كوردستان له‌نێوان وڵاتانی‌ توركیاو ئێراندا. به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ڕه‌زامه‌ندی‌ به‌ریتانیا وئه‌مریكایی له‌سه‌ربوایه‌.

        و. یه‌كێ‌ له‌و هۆیانه‌ی‌ كه‌ كوردی‌ هاندات پشتیوانی‌ له‌ شۆڕشی شۆڕشی 14ی‌ ته‌مموز بكه‌ن، ئومێدیان ئه‌وبوو، له‌پرۆسه‌تاڵانكردنی‌ به‌رده‌وامی‌ سامانی‌ نه‌وتیه‌كانی‌ كه‌ركووك له‌لایه‌ن كۆمپانیا رۆژئاواییه‌كانه‌وه‌ بوه‌ستێ‌، چونكه‌ ڕژێمی تازه‌ ڕاگه‌یاندبوو كه‌ ڕوو به‌ڕووی‌ ئه‌و پرۆسه‌ی‌ تاڵانكردنه‌ بوستێنێ‌ و سنوری‌ بۆ دابنێت.(

 

        ز. كورد به‌شێوه‌ه‌یه‌كی‌ گشتی‌ پشتگیری له‌ ڕژێمه‌نوێ‌ یه‌كه‌ ده‌كرد وچاوه‌ڕوانی‌ ده‌سكه‌وتی‌ زۆریان له‌(عه‌بدولكه‌ریم قاسم) ده‌كرد ده‌یانوویست سیاسیه‌تی‌ خۆیان له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی‌ خه‌باتی به‌ده‌ستهێنانی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ عێراقی نوێدا بگونجێنن. له‌م ڕوانگانه‌شه‌وه‌ دانیشتوانی‌ باشووری‌ كوردستان به‌ گشتی‌ وكه‌ركووكیش پشتیوانی‌ شۆڕشیان كرد، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ خۆیان له‌سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕش و چه‌سپاندنی‌ كۆڵه‌كه‌كانی‌ سیسته‌می‌ كۆماری‌ و درووخستنه‌وه‌ی‌ هه‌موو لایه‌نه‌ نه‌یاره‌كانی‌ نێوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراقدا ده‌بینیه‌وه‌.

        پاش شۆڕشی‌ ته‌مموزی‌ 1958 و گۆڕانی سیسته‌می‌ سیاسی له‌پاشایه‌تی‌ بۆكۆماری‌، كه‌ركووكیش وه‌ك سه‌رجه‌م شاره‌كانی‌ تری‌ عێراق كه‌وته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌ربازییه‌وه‌ وبه‌ماوه‌یه‌كی‌ كه‌م (عبدوالوهاب شاكر) لابراو زه‌عیم روكن(نازم ته‌به‌قچه‌لی‌) كرا به‌سه‌ركرده‌ی‌ له‌شكری‌ دوو ،كه‌مه‌ڵبه‌كه‌نده‌كه‌ی‌ له‌ كه‌ركووك بوو، هه‌موو یه‌كه‌كانی‌ سوپاش كه‌له‌ نێوچه‌كانی‌ باكوری‌ عێراقدا بوون هه‌رله‌(موسڵه‌وه‌ تا سلێمانی‌ )هه‌موو سه‌ربه‌سه‌كردایه‌تی‌ ئه‌م فیرقه‌یه‌ن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ ده‌سه‌لاَتی‌ نوێ‌ هه‌ندێ‌ موته‌سه‌ڕریف(پارێزگار) ی‌ نوێ‌ ی‌ بۆ به‌رێوه‌بردنی لیواكانی‌ ئه‌م نێوچه‌یه‌دانا.

        وه‌ك(عبدالجلیل الحدیثی)بۆ لیوای كه‌ركووك، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی‌ ڕاسته‌قینه‌ هه‌ر به‌ده‌ست سه‌ركرده‌ی‌ له‌شكری دووه‌وه‌ بوو، كه‌ڕۆڵێكی خراپی هه‌بوو له‌ئاڵوزِكردنی‌ شاری‌ كه‌ركووكدا.

        له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو پشتگیری وپشتیوانیه‌ی‌ كورد بۆ شۆڕش و گۆرانیكاریه‌كارگێڕی‌ و سه‌ربازییه‌كانی‌ سه‌ركرده‌كانی‌ شۆڕش له‌نێوچه‌كانی‌ باشووری‌ كوردستان و كه‌ركووك كردیان، ده‌كرێت هه‌ندێك له‌وكارانه‌ یان وه‌ك ده‌سكه‌وتێكی سه‌ره‌تایی شۆڕش هه‌ژمار بكرێت به‌شێوه‌ی‌ ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ بۆ كوردی‌ باشووری‌ كوردستان به‌گشتی‌ و كه‌ركووك به‌تایبه‌تی‌، له‌وانه‌ش :

 

        یه‌كه‌م: یه‌كه‌م هه‌نگاوی ئه‌رێتی سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕشی 14ی‌ ته‌مموز نای‌ بۆ برایه‌تی‌(عه‌ره‌ب و كورد)،بریتی‌ بوو له‌به‌شداری پێكردنی‌ چه‌ند كوردێك له‌كابینه‌ی‌ حكومه‌تی‌ تازه‌یدا، ئه‌وانیش (باباعه‌لی‌ كوری‌ شێخ مه‌حمود) وك وه‌زیری‌ رێگه‌وبان و (محه‌مه‌د ساڵح مه‌حمود)وه‌ك وه‌زیری‌ ته‌ندروستی‌ (خالید نه‌قشبه‌ندی‌) ش وه‌ك ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی‌ شۆڕش هه‌ڵبژێردرا. به‌ڵام هه‌ریه‌كه‌ له‌م كه‌سایه‌تیانه‌ سه‌ربه‌حۆبوون . (مسته‌فا عه‌سكه‌ری‌)سه‌باره‌ت به‌ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕش ،ده‌ڵێت:" به‌شداری پێكردنی‌ كورد له‌ حكومه‌تی‌ نوێ‌ ی‌ شۆڕشدا،كاریگه‌ریه‌كی‌ باشی به‌سه‌ر كه‌ركووكه‌وه‌ هه‌بوو وه‌ك چۆن كاریگه‌ری‌ به‌سه‌ر هه‌موو شاره‌كانی‌ دیكه‌ی‌ كوردستانه‌وه‌ دیاربوو و پێشوازییان لێكرد". لێره‌دا ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌م هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌تاییه‌ی‌ شۆڕش له‌لایه‌ن كورده‌وه‌ به‌ئه‌رێنی سه‌یركراوه‌ وپێشوازی‌ لێكراوه‌.

 

        دووه‌م: (عه‌بدولكه‌ریم قاسم) له‌ رێكه‌وتی‌ 27ی‌ ته‌مموزی‌ 1958 (ده‌ستوری‌ كاتی‌) له‌ عێراقدا راگه‌یاند و ئاماژه‌ی‌ به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ یاسای بنچینه‌یی عێراقی ساڵی‌ 1925 كراو وماوه‌ی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ كارپێكرد ده‌ستوره‌ نوێیه‌كه‌ی‌ ده‌ستنیشان نه‌كرد. به‌ڵام له‌هه‌مان ده‌ستوردا برایه‌تی‌ كوردو عه‌ره‌بی ڕاگه‌یاندو،له‌مادده‌ی‌(3)ی‌ ده‌ستوری كاتی ساڵی‌ 1958داهاتووه‌:" قه‌واره‌ی‌ عێراق له‌سه‌ربنه‌مای‌ هاوكاری‌ ڕاوه‌ستاوه‌ له‌نێوان هه‌موو هاوڵاتیاندا به‌رێزگرتنی‌ مافه‌كانیان و پارێزگاریكردن له‌ مافه‌كانیان،عه‌ره‌ب و كوردیش له‌م نیشتیمانه‌دا هاوبه‌ش وده‌ستور مافه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان له‌چوارچێوه‌ی‌ یه‌كپارچه‌یی عێراقدا مسۆگه‌ر ده‌كات". كه‌واته‌ ده‌قی ئه‌م مادده‌یه‌ی‌ ده‌ستوری‌ كاتی‌،باسی مافه‌كانی‌ كوردی‌ باشوور به‌ كه‌ركووكیشه‌وه‌ تێداهاتووه‌،ئه‌گه‌ر هه‌ربه‌ نێویش بێت ده‌سته‌به‌ری‌ مافه‌كان یه‌كسانی له‌نێوان كوردو عه‌ره‌بدا له‌ عێراقدا به‌ده‌ستهێناوه‌.بۆیه‌ش ده‌رچوونی‌ ئه‌م ده‌ستوره‌ پێشوازییه‌كی‌ جه‌ماوه‌ری‌ گه‌وره‌ی‌ لێكراو و ده‌نگدانه‌وه‌ی‌ باشی هه‌بوو له‌نێوچه‌ جیاوازه‌كانی‌ باشووری‌ كوردستاندا ،(مامۆستا بێستون)یش له‌م باره‌یه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ كه‌ركووك ده‌لێَت:" دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ستور نوسرا ومادده‌ی‌(3)ده‌یوت:" العرب والاكراد شركا‌و فی هژا الوگن"، دانیشتوانی‌ كوردی كه‌ركووك كردیانه‌ ئاهه‌نگ و هوتافی (بژی برایه‌تی‌ كوردو عه‌ره‌ب) یان ده‌وته‌وه‌". وادیاره‌ ئه‌م پێشوازییه‌ گه‌وره‌یه‌ له‌ده‌ستوری‌ كاتی‌ 1958 له‌لایه‌ن كورده‌وه‌، تێنه‌گه‌یشتنی‌ بووه‌ له‌ته‌واوی‌ ده‌ستوره‌كه‌، چونكه‌ هه‌ر له‌و ده‌ستوره‌دا چه‌ند مادده‌یه‌كی تێدایه‌ دژ به‌به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی‌ كورده‌ له‌ عێراق . بۆنموونه‌: له‌به‌ندی‌ دووه‌می‌ ده‌ستوره‌كه‌دا هاتووه‌كه‌:" عێراق به‌شێكه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب". ئه‌م ده‌قه‌ش دژ به‌ هه‌موو راسته‌یه‌ مێژوویی و جوگرافی ونه‌ته‌وه‌ییه‌كانی‌ به‌شێكی زۆر له‌ عێراقیه‌كانه‌ به‌گشتی‌ و كورد به‌تایبه‌تی‌ .

 

        سێیه‌م: له‌هه‌نگاوێكی دیكه‌ی‌ حكومه‌تی‌ شۆڕش له‌ 20ی‌ ته‌مموزی‌ 1958، به‌یاننامه‌یه‌كی‌ لێبووردن و به‌خشینی‌ بۆ ژماره‌یه‌ك له‌ سیاسی ده‌ركرد، كه‌له‌سه‌رده‌می‌ پاشایه‌تیدا حوكم درابوون، له‌نێوانیاندا شێخ ئه‌حمه‌د بارزانی‌ (1892-1969)، و(شێخ له‌تیف شێًخ مه‌حمود)و(محمود ئه‌حمه‌د)و(محه‌مه‌د فه‌ره‌ج خدر) و(سه‌عید ئیبراهیم حه‌مه‌ره‌ش)و(بابه‌كر مه‌لا مه‌حمود)و(مه‌سته‌فا عه‌وڵا)وشامرادی تێدابوو. (شێخ ئه‌حمه‌د بارزانی‌)و یاوه‌رانی‌ له‌ رۆژی‌ 21ی‌ ته‌مموزدا ئازادكراو هه‌مان رۆژ سه‌ردانی‌ عه‌بدولكه‌ریم قاسمی كرد و سوپاسی كرد و پابه‌ندی‌ خۆی‌ بۆ شۆڕش خسته‌ ڕوو، پاشان هۆكاری‌ گواستنه‌وه‌یان بۆرێك خرا، رۆژی‌ یه‌ك شه‌ممه‌ 10ی‌ ئابی 1958 له‌ به‌غداده‌وه‌ به‌ره‌و كه‌ركووك به‌رێكه‌وت وله‌شارو شارۆچكه‌كانی‌ كوردستانه‌وه‌ خه‌ڵك به‌ئوتومبیله‌كانیان به‌ره‌وپیریه‌وه‌ چوون، گۆڤاری‌(شه‌فه‌ق)به‌م شێوه‌یه‌ باسی ئه‌و رۆژه‌ ده‌كات:" رۆژی‌ یه‌ك شه‌ممه‌ی‌ 10ی‌ ئه‌م مانگه‌ شێخ ئه‌حمه‌دی‌ بارزانی‌ له‌گه‌ڵ برا بارزانییه‌كانی‌ ترمان له‌به‌غداوه‌ كه‌وتنه‌ڕێ‌ به‌ره‌وكوردستان، به‌یانی‌ خه‌ڵێكی گه‌لێ‌ زۆر به‌ركاروانی‌ رێك چوونه‌ پیریان، له‌ دوزخورماتوو چاوه‌ڕێ‌ كران، به‌خۆپیشاندان و هتافات ده‌وری‌ برا بارزانیيه‌كانماندا.. كاروانی‌ ئۆتۆمبیل كه‌وته‌ڕێ‌ به‌ره‌و داقوق، له‌وێش خه‌ڵكی شاره‌كه‌ به‌خۆپیشاندان هاتنه‌ پیریان ... گه‌یشتنه‌ كه‌ركوك ... شاری‌ كه‌ركوك له‌ رۆژێكی پیرۆزدا بوو، له‌به‌زم و ره‌زم و شادی دا بوو.. شێخ ئه‌حمه‌دو براكانی‌ ترمان له‌خانه‌قادا دابه‌زین.. پۆل پۆل خه‌ڵكی شار ئه‌هاتن بۆ پیرۆزبایی، له‌ناوحه‌وشی خانه‌قاش كۆبوونه‌وه‌و وتارخوێندنه‌وه‌ وهه‌ڵپه‌ركێ‌ بوو. سیاده‌یی فه‌رمانده‌یی فرقه‌ی‌ دووه‌م هات بۆ پیرۆزبایی .. تاد". به‌م شێوه‌یه‌خه‌ڵكی كه‌ركووك به‌خۆشی وشادییه‌وه‌ شێخ ئه‌حمه‌د بارزانی ویاوه‌رانیان به‌رێكرد به‌ره‌وهه‌ولێر.

 

        چواره‌م: یه‌كێك له‌ده‌ستكه‌وته‌ بایه‌خداره‌كانی‌ شۆڕش 14ی‌ ته‌مموز، به‌خشین و لێبوردن بوو له‌ سه‌ره‌تای‌ ئۆكتۆبه‌ری‌ 1958 دا بۆگه‌ڕانه‌وه‌ی‌ بارزانی‌ و یاوه‌رانی‌، كه‌له‌دوای‌ ڕووخانی‌ كۆماری‌ كوردستان بۆیه‌كێتی‌ سۆڤیه‌ت په‌نایان بردبوو. له‌ 6ی‌ تشرینی یه‌كه‌می‌ 1958 (مسته‌فا بارزانی‌) دوای‌ دوازه‌ ده‌ساڵ ئاواره‌یی گه‌ڕایه‌وه‌ به‌غدادی‌ پێته‌ختی‌ عێراق وله‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ به‌گه‌رمی‌ پێشوازی كرا، له‌هه‌مانكاتدا دانیشتوانی‌ كوردی‌ باشووری‌ كوردستان و كه‌ركووك بۆده‌ربریِین رێزوخۆشه‌ویستی‌ بارزانی‌ ئاماده‌ی ئاهه‌نگ وپێشوازی‌ بوون.

        به‌ماوه‌یه‌كی‌ كه‌م دوای‌ گه‌ڕانه‌وه‌ مسته‌فا بارزانی‌، هه‌وڵانی‌ بارزانیش له‌ سۆڤیه‌ته‌وه‌ به‌پارپۆڕێكی سۆڤیه‌تی‌ كه‌ 870 ئاواره‌ی‌ كورد(455 پیاو 415 ژن ومنداڵ) له‌ 1959/4/16 گه‌یشتنه‌ به‌نده‌ری‌ به‌سره‌و به‌گه‌رمی‌ له‌لایه‌ن گه‌لی‌ عێراقه‌وه‌ پێشوازی‌ كران. له‌وێوه‌ به‌شه‌مه‌نده‌فه‌ری‌ تایبه‌تی‌ رۆژی‌ هه‌ینی‌ 17 نیسان گه‌شتنه‌ به‌غداد و بۆ به‌یانی‌ گه‌یشتنه‌ كه‌ركووك، له‌ پێشوازییاندا جه‌ماوه‌ری‌ كه‌ركووك و ده‌وروبه‌ری ڕاوه‌ستابوون، (له‌تیف گلی) له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت :" بیرم دێ‌ له‌ دوای‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ بارزانی‌ دواتر به‌شه‌مه‌نده‌فه‌رێك خانه‌واده‌كانیان هێنانه‌وه‌، توركمانه‌كان دوزخورماتوو له‌ منداڵیان تا پیرو جوان هه‌رهه‌موویان له‌ وێستگه‌ی‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ری‌ دوزخورماتوو له‌گه‌ڵ كورد دا ڕاوه‌ستابوون و كاتژمێر یه‌كی‌ شه‌و به‌سینی‌ كولیچه‌یان ده‌هێنا له‌ پێشوازی بارزانیه‌كان ده‌یانبه‌خشیه‌وه‌، كچ و ژنه‌ توركمانه‌كان منداڵه‌كانی‌ بارزانیه‌كانیان له‌شه‌مه‌نده‌فه‌ردا ده‌گرته‌خواره‌وه‌وماچیان ده‌كردن". ئه‌مه‌ نیشانه‌ی‌ ئه‌و ڕاستیه‌یه‌ كه‌ ئه‌وكات كوردو توركمان پێوندییان زۆر باش بووه‌، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ توركمانه‌كان له‌ پێشوازی‌ كورد دانی‌ ئاواره‌دا به‌شدارییان ده‌كرد.

        به‌ره‌به‌یانی‌ رۆژی‌ (1959/4/18)، ئاواره‌كان گه‌یشتنه‌وه‌ شاری‌ كه‌ركووك، به‌و به‌یانیه‌ جه‌ماوه‌ری‌ شار له‌ چوار ده‌وری‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌ كۆببونه‌وه‌ و هه‌ستی‌ شادی وخۆشیان ده‌رده‌بڕی‌. (زرار ده‌رگه‌ڵه‌یی) كه‌ خۆی‌ یه‌كێك بوو له‌ئاواره‌كانی‌ نێو ئه‌و شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌وبه‌م جۆره‌ باسی ئه‌ورۆژه‌ی‌ كه‌ركووك ده‌كات:" . به‌ده‌نگی‌ به‌سۆزی‌ ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ هه‌موومان له‌خه‌و هه‌ستاین، كاتێك بینیمان سه‌ربازه‌كانی‌ سوپای شۆڕش خه‌ڵكییان لاده‌دات و پێیان ده‌گوتن – رێگا بده‌ن قائد دێت ،پاش ماوه‌یه‌ك میرحاج وهه‌ندێك سوپا و له‌شكری دووی‌ كه‌ركووك وئه‌فسه‌ره‌كان و سه‌ربازه‌ شۆرشگێره‌كانی‌ به‌خێرهاتنه‌وه‌ی‌ لێكردین و شادی وخۆشحاڵی خۆی‌ وسوپاو جه‌ماوه‌ری‌ پیشاندا به‌بۆنه‌ی‌ گه‌ڕانه‌وه‌مان بۆ نیشتمان و وتارێكی زۆر رێك و پڕمانای‌ داو ... له‌دوای‌ قائد میرحاج وته‌یه‌كی‌ كورتیدا سوپاسی حكومه‌تی‌ شۆڕش و سوپاو كارمه‌ندان و قائدی‌ كرد به‌ناوی‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌سایه‌ی‌ شۆڕشه‌وه‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ ئه‌و نیشتمانه‌ی‌ به‌خوێنی‌ شۆڕشگێراِن ئازادكراوه‌، هه‌ستی‌ خۆشحاڵی‌ ئێمه‌ی‌ به‌دیار خست ده‌رباره‌ی‌ شۆڕشی 14ی‌ ته‌ممووزی‌ پیرۆز". له‌دوای‌ ئه‌م پێَشوازییه‌ گه‌وره‌یه‌ی‌ كه‌ركووك، ئاواره‌كان به‌رێكه‌وتن به‌ره‌و هه‌ولێر.

 

        پێنجه‌م: یه‌كێك له‌ ده‌ستكه‌وته‌ گرینگه‌كانی‌ تری‌ شۆڕش كه‌بۆ كوردو كه‌مه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی‌ تری‌ كه‌ركووك به‌نرخ وپڕ بایه‌خ بوو،ئازادی رۆژنامه‌وانی‌ ونووسین، ده‌كردنی‌ نامیكله‌ و گۆڤار و نووسراوی‌ ئه‌ده‌بی و وێژه‌یی ومێژوویی چیرۆك و شیعر بوون، هه‌موو ئه‌وانه‌ په‌یوه‌ست بوون به‌خواستی‌ حوكم له‌ جێگیركردنی‌ بارودۆخه‌كه‌دا.

        "قاسم"مۆڵه‌تی‌ به‌نه‌ته‌وه‌په‌روه‌ردانی‌ كورد دا كه‌ به‌خواست و ئومێده‌كانی‌ خۆیان له‌ ڕێگه‌ی‌ چاپه‌مه‌نی‌ كوردییه‌وه‌ و به‌زمانی‌ كوردی‌ خۆیان بڵاوكراوه‌ی‌ خۆیان ده‌ربكه‌ن. له‌وانه‌ش جگه‌ له‌ ده‌رچوونی‌ رۆژنامه‌ی‌(خه‌بات)له‌ 4ی‌ نیسانی‌ 1959، چه‌ند بڵاوكراوه‌یه‌كی‌ دیه‌كه‌ش له‌شاری كه‌ركووك ده‌رده‌چوون، وه‌ك(گۆڤاری‌ به‌یان)و(گۆڤاری‌ رۆژا نوێ‌)، له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ بۆیه‌كه‌مجار له‌مێژووی عێراقدا رۆژنامه‌ به‌ توركمانی ده‌ركرا، وه‌ك (بشیر) و (ێ‌فاق) و(كه‌ركوك) و (گاورباغی). بۆیه‌ ڵێره‌دا ده‌توانرێت شۆڕشی 14ی‌ ته‌مموز دابنرێت به‌ گواستنه‌وه‌ی‌ قۆناغبه‌ندیانه‌ی‌ گه‌وره‌ سه‌باره‌ت ژیانی‌ رۆژنامه‌وانی‌ له‌ شاری كه‌ركووكدا.

 

        شه‌شه‌م: پاش كۆتایهاتنی سیسته‌می‌ پاشایه‌تی‌ له‌ عێراق ساڵی‌ 1958، بزوتنه‌وه‌ی‌ سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی ودیموكراسی له‌ كوردستان وگه‌رمیان(كه‌ركووك – نێوه‌ندی‌ گه‌رمیان) دابه‌ ئاشكرا كه‌وته‌ جموجوڵ و گه‌شه‌كردن. سه‌ره‌تا تا رێكسختنه‌كانی‌ حزبی شیوعی وپارتی‌ دیموكراتی كوردستان جه‌ماوه‌رییان زۆر له‌ده‌وركۆبوویه‌وه‌، جگه‌له‌م دوو حیزبه‌ حیزبی ئیسلامیش كه‌وتنه‌ جموجوڵ وحیزبی به‌عسیش له‌نێوشار دا هه‌بوو، حیزبی(وگنی)دیموكراتیش وه‌ك بیرو باوه‌ڕ چه‌ند كه‌سێكیان له‌گه‌ڵدابوو،ڕۆژنامه‌یه‌كیان به‌ كوردی‌ ده‌رده‌كرد به‌ نێوی‌ (رای‌ گه‌ل) ونێوی‌(صدیق بلوكێنی‌) به‌سه‌ره‌وه‌ بوو. چ پارتی‌ و چ شیوعیش رێكخرا كۆمه‌ڵه‌ ویانه‌ی‌ تایبه‌تی‌ خۆیان هه‌بوو،(نوری‌ عوسمان صاڵح)له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:" شۆڕشی 14 ی‌ ته‌مموزی‌ 1958 رێگه‌ی‌ خۆشكرد بۆ كردنه‌وه‌ی‌ چه‌ندین یانه‌و كۆمه‌ڵه‌ و رێكخراوی‌ لاوان، به‌جۆرێك له‌هه‌ر گه‌ڕه‌كێكی كه‌ركووك ئه‌گه‌ر تێتبڕوانیانایه‌ ده‌تبینی رێكخراو یانه‌ی‌ تێدا كردبووه‌یه‌وه‌، ئیدی هه‌ركه‌سه‌ وبه‌ئازادی ده‌چوو نێو و ئه‌و كۆمه‌ڵانه‌وه‌ ".   له‌ گرنگترین ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ و یانه‌ و ڕێكخروانه‌ی‌ ئه‌وكاتی‌ كه‌ركووك (كۆمه‌ڵه‌ی‌ ئه‌ده‌بی كه‌ركوك)، و(كۆمه‌ڵه‌ی‌ لاوانی‌ ئیمام قاسم). كه‌واته‌ له‌دوایی شۆڕشی 1958 كرانه‌وه‌یه‌كی‌ سیاسی گه‌وره‌ شاری‌ كه‌ركووكی گرته‌وه‌ ،وای‌ له‌هه‌موو رێكخراو پارته‌كانی‌ ئه‌وكات كردووه‌ ڕووبكه‌نه‌وه‌ ئه‌وشاره‌و چالاكی سیاسی خۆیانی تێدا تاو بده‌ن.

 

        حه‌وته‌م: پاش شۆڕش 1958 جۆرێك له‌ ئازادی بۆ نه‌ته‌وه‌وكه‌مه‌نه‌ته‌وه‌كانی‌ ده‌سته‌به‌ر بوو و هه‌ریه‌كه‌ له‌و نه‌ته‌وه‌ و كه‌مینانه‌ش یادی جه‌ژنی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ وكلتوریه‌كانی‌ خۆیان ده‌كرده‌وه‌،كه‌له‌سه‌ره‌ده‌می‌ پاشایه‌تی‌ رێگری‌ هه‌بوو له‌به‌رده‌م ئه‌و یادكردنه‌وه‌یه‌دا. بۆ وێنه‌: یادكردنه‌وه‌(نه‌ورۆز) له‌لای‌ كورد باشووری‌ كوردستان به‌گشتی‌ و كه‌ركووك به‌تایبه‌تی‌ له‌ساڵی‌ 1959 زۆر به‌فراوانی‌ یادیكرایه‌وه‌، (گۆڤاری‌ هه‌تاو)ی‌ ساڵی‌ 1959 به‌م جۆره‌ باسی ده‌كات :" یادی جه‌ژنی‌ نه‌ورۆز له‌ كه‌ركووك (1959)، له‌شاری كه‌ركوك له‌ناو هه‌موو گه‌ڕه‌كه‌كانی‌ دا به‌تایبه‌تی‌ له‌(ئاخر حوسین، ئیمام قاسم، زیوه‌یه‌ وئه‌ڵماس)، كورد و عه‌ره‌ب و ئه‌رمه‌نی‌ و ئاشووری‌ و پێشمه‌رگه‌ وسوپا و ژه‌ندرمان به‌جارێ‌ به‌شعاری نه‌ورۆز وجمهوریه‌ته‌وه‌، له‌ شادمانی‌ جه‌ژنی‌ به‌رز و پیرۆزی‌ نه‌ورۆزه‌وه‌ به‌ناوشه‌قامه‌كانی‌ شاردا به‌گۆرانی‌ نیشتمانی‌ و سروودی‌ نه‌ورۆزه‌وه‌ له‌سه‌رخۆ ده‌گه‌ڕان وشه‌قه‌شه‌قی چه‌پڵه‌ رێزانی‌ گوێی دوژمنانی كه‌ڕكردبوو، به‌شیوێن ئه‌واندا لاوانی‌ دیموكراتی كوردستان هه‌ربه‌شه‌ی‌ به‌درۆشمێكی جوان لاسورو سپی یه‌وه‌ قه‌تاره‌ی‌ به‌ستبوو. لۆریه‌ك به‌چه‌ندین درۆشم وگوڵ و وێنه‌ی‌ سه‌رۆك(عه‌بدولكه‌ریم) ڕازا بۆوه‌وه‌، ئه‌و لۆریه‌ كه‌پڕ بوو له‌ كچانی قوتابی،وه‌ك پێَشه‌نگی‌ قه‌تار له‌ پێشه‌وه‌ ئه‌رۆیشت و به‌چه‌پڵه‌رێزان و گۆرانی‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ وعه‌ره‌بی ئه‌مانه‌یاتن ئه‌ووت:

 

 

 جه‌ژنی‌ نه‌ورۆز و جمهوره‌ دوژمن كوێر ومقهوره‌

 بژی‌ گه‌ل ڕۆڵه‌ی‌ گه‌ل عبـدالكــریـم قــاسـم

 نه‌ورۆز گیان نه‌ورۆزه‌ جه‌ژنی‌ كورده‌ پیرۆز ....".

 

        لێره‌دا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ جه‌ژنی‌ نه‌ورۆزی‌ 1959ی‌ كه‌ركوك كراوه‌ته‌ یادێك كه‌ هه‌موو كه‌مه‌نه‌ته‌وه‌كانی‌ كه‌ركووك به‌هاوشانی‌ كورد یادیانكردۆته‌وه‌، وه‌ك جه‌ژنی‌ سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕش و كۆماری‌.

        له‌لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ بۆ ناساندنی‌ زیاتر كلتوری‌ توركمان، له‌ شوباتی (1959) دا به‌شی توركمانی له‌ ئیزگه‌ی‌ رادیۆی عێراق دامه‌زرا ده‌ستی‌ كرد به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ به‌رنامه‌كانی‌ خۆی‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژوویی توركمانی وڵاتی‌ عێراقدا به‌زمانی‌ توركمانی به‌رنامه‌ی‌ توركمانی پێشكه‌شكرا. له‌هه‌مانكاتدا قاسم به‌رێوه‌به‌رایه‌تیه‌كی‌ بۆ خوێندنی‌ كوردی‌ دامه‌زراند،له‌ زانستگه‌ی‌ به‌غدادیش به‌شێكی بۆزمانی‌ كوردی‌ كرده‌وه‌ و به‌رنامه‌ی‌ كوردی‌ ڕادیۆی به‌غداد زیاد كرا.

        له‌گه‌ڵ ئه‌وده‌ستكه‌وتانه‌ی‌ كه‌ شۆڕش وسه‌ركردایه‌تیه‌كه‌ی‌ به‌شێوه‌ی‌ ڕاسته‌وخۆ بێت یان ناڕاسته‌وخۆ بۆ كوردی‌ باشووری‌ كوردستان به‌ كه‌ركووكیشه‌وه‌ ده‌سته‌به‌رییان كرد، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ سه‌رنجه‌ داواكارییه‌ ڕاسته‌قینه‌كانی‌ كه‌ركووك هه‌میشه‌ گرفت و خاڵی‌ جیاخوازی‌ بووه‌ لای‌ سه‌ركردایه‌تی‌ حكومه‌ته‌ جیاجیاكان عێراق، به‌رده‌وام دژی‌ بوونه‌ و جێبه‌جێیان نه‌كردووه‌ و به‌خاڵی‌ مه‌ترسییان داناوه‌ بۆ تێكدانی‌ بارودۆخی ووڵات.

        پاش سه‌ركه‌وتنی‌ شۆڕش به‌چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك،كۆمه‌ڵێ‌ له‌ مامۆستایانی‌ كورد یاداشتنامه‌یه‌كیان به‌رزكرده‌وه‌ بۆ وه‌زاره‌تی‌(معارف) ،كه‌ داوای‌ بایه‌خدانیان به‌ زمان و كه‌له‌پووری‌ كوردی‌ تێدا كردووه‌، هه‌روه‌ها داوای‌ دامه‌زراندنی‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌تیه‌كی گشتی‌ معاریفی كوردستان(مدیریه‌ المعارف كوردستان) كرد كه‌ نێوه‌نده‌كه‌ی‌ له‌ كه‌ركووك بێ و لیواكانی‌(سلێمانی‌، هه‌ولێر، كه‌ركووك ،قه‌زای‌ خانه‌قین و قه‌زاكوردنشینه‌كانی‌ موسڵ)، بگرێته‌وه‌، ئه‌م داواكارییه‌ ئه‌وكات بووه‌ داواكاری گشت كوردێك و پشتگیری زۆری‌ لێده‌كراو له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كاندا بابه‌تی‌ جیاجیای‌ له‌سه‌ر ده‌نووسرا،له‌ گۆڤاری‌ (هه‌تاوی‌) ژماره‌(161)دا بانگه‌شه‌ بۆدامه‌زراندنی‌ ئه‌و به‌رێوه‌به‌رایه‌تیه‌ ده‌كات و تێیدا هاتبوو:((له‌ ڕووی‌ ئه‌وه‌وه‌ كه‌له‌م جمهوریه‌ته‌دا به‌ڕاستی‌ ددان به‌ماف وه‌ برایه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد دا نراوه‌ و له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌له‌سه‌ره‌تای شۆڕشه‌وه‌ تا ئه‌مرۆ هه‌موو كوردێك به‌گه‌وره‌ و گچكه‌وه‌ بۆ پارێزگاری‌ ئه‌م جمهوریه‌ته‌ سه‌روماڵیان له‌ پێناویدا داناوه‌ و به‌هۆی‌ ئه‌وه‌وه‌ كه‌ئه‌م پرۆژه‌یه‌ دواكه‌وت و كه‌می‌ ماوه‌ قوتابخانه‌كان بكرێنه‌وه‌ و سه‌باره‌ت به‌ دڵی‌(25) ملیۆن كوردی‌ دڵپاك ومخلص وبۆ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وه‌كه‌ ئیستعمار و نۆكه‌رانی‌ پیًَ كوێر بێ، ئومێد و هیوا به‌زووترین كات مدیرێتی معارفی گشتی‌ كوردستانی‌ عراق دابمه‌زرێت".لێره‌دا واده‌بینرێت داواكاری دامه‌زراندنی‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی‌ مه‌عاریفی كوردستان، واتای به‌رزی‌ ئاستی‌ رۆشنبیران ومامۆستایانی كه‌ركووك نیشانده‌دات له‌لایه‌ك و له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ پێشه‌نگی كه‌ركووك نیشانده‌دات له‌ چالاكی وخه‌باتی كوردایه‌تیدا.

        (نازم ته‌قچه‌لی) دوای‌ بینین ئه‌م بیرخه‌ره‌وه‌یه‌ چه‌ند یاداشتێكی نهێنی نارد بۆ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی هه‌واڵگریی سوپای عێراق (مدیره‌ الاستخبارات العسكریه‌) وتێیدا به‌سه‌ركردایه‌تی‌ حكومه‌تی‌ گوتووه‌ گوایه‌ ئه‌م مامۆستایانه‌ مه‌به‌ستیان له‌م بیرخه‌ره‌وه‌یه‌ دامه‌زراندنی‌ (كۆماری‌ كوردستان و قه‌واره‌ی‌ كوردییه‌)و له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات، كه‌ئه‌وان ؛ واته‌ مامۆستا كورده‌كان شاری كه‌ركووكیان به‌شارێكی كوردی‌ داناوه‌، له‌كاتێكدا به‌لای‌ ته‌به‌قچه‌لییه‌وه‌ ئه‌م شاره‌ زۆرینه‌ی‌(عه‌ره‌ب وتوركمان ومه‌سیحی)یه‌. ته‌به‌قچه‌لی له‌به‌شێكی تری‌ نووسراوه‌ نهێنیه‌كه‌یدا داوای‌ كردووه‌ كه‌ پۆستی‌ سه‌رۆكی مه‌عارف له‌ كه‌ركووك به‌رده‌وام پێویسته‌ بدرێ‌ به‌كه‌سایه‌تیه‌كی‌ عه‌ره‌ب، گوایه‌ بۆ ڕاگرتنی‌ هاوسنگی له‌نێوان پێكهاته‌كانی‌ ئه‌م شاره‌دا.

        لێره‌دا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ دامه‌زراندنی‌ ژماره‌یه‌ك له‌به‌رپرسانی سه‌ربازی ومه‌ده‌نی‌ كه‌ناسراوبوون به‌ته‌سك بیركردنه‌وه‌ی‌ سیاسیان، له‌بۆسه‌هه‌ستیاره‌كان كه‌ركووكدا وه‌ك (ته‌به‌قچه‌لی‌)بوونه‌ رێگر له‌به‌رده‌م گۆڕانكارییه‌ باشه‌كانی‌ كه‌ركووك . جگه‌له‌وه‌ش ڕۆلیان كه‌م نه‌بوو له‌ ئالۆزكردنی‌ پێوه‌ندییه‌كان و بارگرژی‌ له‌نێوان پێكهاته‌كانی‌ كه‌ركووكدا به‌گشتی‌ و كوردو توركمان به‌تایبه‌تی‌ ،چونكه‌ توركمانه‌ تۆرانیه‌كانی كه‌ركووك ،هه‌ربه‌فیتی(ته‌به‌قچه‌لی‌) داوای‌ دانه‌نانی‌(مدیریه‌تی‌ مه‌عاریفی كوردستان)و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ به‌ندی‌(سێ)ی‌ ده‌ستوری‌ كاتی‌ عێراقییان ده‌كرد.بۆنموونه‌له‌(3/8/1959)دا یه‌كێك له‌ رۆژنامه‌كان كه‌(صوت الاحرار)ه‌ ، یاداشتێكی بڵاوكردبووه‌وه‌ به‌ناوی‌ (هاوڵاتیانی توركمان)ه‌وه‌و ئه‌م یاداشته‌ درابووه‌(عبدالكریم قاسم)وئه‌م خواسته‌ی‌ تێیدا نووسرابوو:

        " هه‌ندێ‌ تاقم وڕه‌گه‌زی‌ دووبه‌ره‌كی‌ خه‌ره‌وه‌ی‌ كورد،ئه‌ویان كردبه‌ دارعه‌سای ده‌ستیان كه‌ له‌به‌ندی‌ سێهه‌می ده‌ستوری‌ وه‌ختیدا نووسراوه‌ " كوردو عه‌ره‌ب هاوبه‌شن له‌م نیشتیمانه‌دا"... ده‌ستیان كردبه‌ مه‌عنا لێ دانه‌وه‌ی‌ ئه‌م به‌نده‌ به‌ ئاره‌زووی‌ خۆیان،گوایه‌ ئه‌م به‌نده‌ باسی مافه‌كانی‌ هاوڵاتیه‌توركمانه‌كانی‌ نه‌كردووه‌، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی‌ كه‌ به‌پێی ده‌ستوور جوڵانه‌وه‌ دیمان ته‌واوجوت بوو له‌گه‌ڵ ئاره‌زووی هاوڵاتیه‌توركمانه‌كان، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ دڵمان ره‌حه‌ت بێ ؟ ! هیوامان وایه‌ له‌ جیاتی ئه‌م به‌نده‌ به‌ندێكی تری‌ وادانرێ‌ كه‌ هه‌موو عێراقی یه‌كان بگرێته‌وه‌ به‌بێ ناوهێنان ودیاریكردنی‌ كه‌س". ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا دیاره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دژایه‌تی‌ توركمانه‌ تۆرانیه‌كان بۆ دامه‌زراندنی‌ مه‌عاریفی كوردستان نه‌بووه‌ به‌ته‌نها، به‌ڵكو دژایه‌تی‌ ئه‌وان بۆته‌واوی‌ مافه‌كانی‌ كورد بووه‌ له‌ عێراقدا كه‌له‌ماوه‌ی‌(3) دا جێی كرابووه‌وه‌.

        ئه‌و سیاسه‌ته‌ شوفێنیه‌ی‌ (نازم ته‌به‌قچه‌لی) گرتبوویه‌به‌رله‌ كه‌ركووك، كه‌خۆی‌ ده‌بینیه‌وه‌ له‌دژایه‌تیكردنی‌ كردنی‌ خواست و داواكارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی‌ كورد، ئه‌م سیاسه‌ته‌ به‌ته‌نهاهی(ته‌به‌قچه‌لی‌)خۆی‌ نه‌بوو،به‌ڵكو له‌لایه‌ن گه‌لێك له‌فه‌رمانبه‌ر وكاربه‌ده‌ستانی‌ حكومه‌تی‌ به‌غدادپشتگیری لێ ده‌كراو پلانی بۆ داده‌رێژرا.

        له‌ ڕووی‌ ئابورییه‌وه‌ یه‌كێك له‌ هه‌نگاوه‌ئه‌رێیه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ نوێ‌ ده‌ركردنی‌ یاسای ژماره‌(3)بوو،له‌ ڕۆژی‌(30ی‌ ئه‌یلولی 1958)كه‌به‌ یاسای چاككسازی‌ زه‌وی‌(قانون الاصلاح الزراعی) ناسراوه‌، له‌نێوه‌رۆكدا ئه‌م یاسایه‌ گورزێكی كوشنده‌ی‌ ده‌دا له‌خاوه‌ند موڵكه‌گه‌وره‌كانو جوتیاران لێ سوودمه‌ند ده‌بوون، به‌ڵام له‌ئاكامدا ئه‌م یاسایه‌ ئامانجێكی ئه‌وتۆی‌ نه‌پێكاو بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ نزیكه‌ی‌(12) هه‌زار كه‌س بچنه‌ وولاَتی‌ (ئێران و توركیا)له‌ودوو ووڵاته‌ ببنه‌ په‌نابه‌ر، ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ش له‌هه‌موو نێوچه‌كانی‌ كوردستانی‌ به‌ كه‌ركووكیشه‌وه‌ تێدابوو،وه‌ك:" به‌شێك له‌عه‌شیره‌تی‌ تاڵه‌بانی له‌ كه‌ركووك كه‌ به‌سه‌رۆكایه‌تی‌ شێخ نه‌جمه‌ددین چوونه‌ كرماشان".به‌واتایه‌كی‌ تر حكومه‌ت به‌ده‌ركردنی‌ ئه‌ویاسایه‌ ئالۆزییه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ له‌ته‌واوی‌ نێوچه‌كانی‌ باشووری‌ كوردستاندا دروست كرد.

        له‌گه‌ڵ كه‌موكورتی‌ وسستی‌ له‌جێیه‌جێكردنی‌ به‌ڵێنه‌كانی‌ حكومه‌ت بۆئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی‌ كوردستان،كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك له‌ عێراقدا له‌هه‌موو ئاست و چینه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نێوچه‌جیاجیاكانی‌ كوردستان(كه‌ركووك )یش، پاڵپشتیان له‌ كۆمار و قاسم ده‌كرد و ئاسۆیه‌كی‌ ڕوونیان تێدا ده‌خوێنده‌وه‌ ودژی هه‌ر پیلانێك ده‌وه‌ستان كه‌له‌ دژی‌ بكرابوایه‌، به‌شداری كاریان ده‌كرد له‌ پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ هه‌ر هه‌ولێك له‌ دژی‌ كۆمار و قاسم، بۆنموونه‌: كاتی‌ تێكچوونی‌ نێوان قاسم و عبدالسلام عارف لایه‌نی‌(قاسم)یان گرت ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك و له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌، دژی‌(بزوتنه‌وه‌ی‌ عبدالوهاب شواف) یش بوو، كه‌له‌8 ی‌ ئاداری 1959 دا، وه‌ك پیلانێك دژی‌ كۆمار له‌ موسڵ ئه‌نجامدرا،هێزه‌ كوردییه‌كان رۆڵی‌ كارایان گێڕا له‌دامركاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌وهه‌وڵه‌دا.

        ته‌به‌قچه‌لی تاوانبار كرابوو له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ هه‌وڵی‌ كوده‌تاكه‌ی‌ عه‌بدوالوهاب شه‌واف له‌ موسڵ، بۆیه‌ له‌پۆسته‌كه‌ی‌ لادرا و گیرا، ئه‌فه‌سه‌رێكی تربه‌نێوی‌(داود جه‌نابی)، كه‌مه‌یلی به‌لای‌ كۆمۆنیسته‌كان بووله‌(نیسانی‌ 1959)كرا به‌سه‌ركرده‌ی‌ له‌شكری‌ دووی‌ سوپای عێراق له‌ كه‌ركووك .

        به‌گه‌یشتنی‌(داود جه‌نابی) به‌ كه‌ركووك، ده‌ستبه‌جێ‌ ده‌سته‌یه‌كی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ نوێی به‌سه‌ركردایه‌تی‌ ی‌(عه‌قید كه‌مال مه‌جید سه‌لیم) وئه‌ندامێنی‌(عه‌قید محه‌مه‌د عه‌لی‌ كازم خه‌فاجی، مولازمی یه‌كه‌م فه‌خری كه‌ریم، به‌رێوه‌به‌ری‌ ئاسایش رائید شێخ ڕه‌زا شێخ محه‌مه‌دی‌ گوڵانی وداوه‌ری‌ لێكۆڵنیه‌وه‌ په‌ترۆس مه‌رۆكی) پێكهێنا. بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نگرانی ته‌به‌قچه‌لی وئه‌وانه‌ی‌ پَوه‌ندی‌ توندییان له‌گه‌ڵی‌ بووه‌، كه‌ هه‌ندێكیشیان له‌پیاو ماقولانی‌ توركمانی كه‌ركووك بوون. ده‌سته‌ی‌ نێوبراو لێكۆڵینه‌وه‌ و فه‌رمانی‌ گرتنی‌ خه‌ڵكێكی زۆری‌ له‌(توركمان و كوردو عه‌ره‌ب)و هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی‌ تردا و مه‌ودای‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ په‌ره‌پێدا و گومانی‌ له‌هه‌ركه‌س بكردایه‌ كه‌ دڵسۆزی‌ رژێمی نوێ‌ ی‌ كۆماری‌ نیه‌، ده‌یبرده‌به‌رده‌م لێكۆڵینه‌وه‌ و ڕاستیه‌كه‌شی هه‌ندێ‌ ده‌ستدرێژی له‌كاتی‌ لێكۆڵینه‌وه‌كاندا ڕوویاندا، به‌تایبه‌تی‌ له‌لایه‌ن(مولازم فه‌خری كه‌ریم) ه‌وه‌.هه‌روه‌هازۆر له‌خاوه‌ند موڵكه‌كورده‌كانی‌ لیواكه‌ گیران به‌بیانووی‌ لایه‌نگری‌ پاشایه‌تی‌ ودوژمنی‌ ڕژێمی نوێ‌، هه‌رله‌سه‌ر ڕاسپارده‌ی‌ ئه‌م لیژنه‌یه‌ حاكمی‌ گشتی‌ سوپا له‌ وه‌زاره‌تی‌ به‌رگری‌ فه‌رمانی‌ دا كه‌ هه‌ندێ‌ له‌ گیراوه‌كان ببرێن بۆ به‌غداد و هه‌ندێكی تریشیان دووخراوه‌نه‌وه‌،بۆ چه‌ند شارێكی باشوری‌ عێراق.

        كه‌به‌شێ‌ له‌مانه‌ كاربه‌ده‌ستی‌ توركمان بوون. ده‌توانرێت بوترێت له‌ماوه‌ی‌(ئادار تاحوزه‌یرانی‌ 1959) كه‌ركووك تووشی ره‌شبگیرێكی زۆربوووه‌. له‌وكاته‌دا (فۆادعارف) بۆ چاره‌سه‌ری‌ ئه‌و باروودۆخه‌ی‌ كه‌ركووك سه‌ردانی‌ (عه‌بدولكه‌ریم قاسم) ی‌ كرد دوو پێشنیاری بۆ كرد (یه‌كه‌میان دانانی‌ موكه‌ڕه‌م تاڵه‌بانی به‌پارێزگارو پێدانی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی فراوان پێ كه‌زیاتر بێت له‌ده‌سه‌لاَتی‌ جه‌نابی. دووه‌میان: به‌ردانی‌ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ توركمان كه‌به‌تاوانی‌(تۆرانی‌) گیرابوون و(جه‌نابی) بوختانی‌ بۆییان كردبوو)،به‌ڵام قاسم داواكاری دووه‌می‌ جێبه‌جێكرد وداواكاری یه‌كه‌می‌ ڕه‌ت كرده‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت داود جه‌نابی له‌م سیاسه‌ته‌ییدا كاریگه‌ری‌ شیوعی توندڕه‌وكانی‌ كه‌ركووكی له‌سه‌ربوو، كه‌ بارودۆخی شاری ئالۆز كردبوو.

        له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌ش دا له‌كۆتایی ساڵی‌(1959)و سه‌ره‌تایی ساڵی‌ 1960 ه‌وه‌ ساردی كه‌وته‌ نێوان سه‌ركردایه‌تی‌ كورد(پارتی) وسه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕش(قاسم)ه‌وه‌ ڕه‌تی پێوه‌نده‌كانیان به‌جۆرێك گۆڕا كه‌له‌ ئاكامدا په‌یڕه‌وكردنی‌ سیاسه‌تێكی شۆفێنیزمانه‌ی‌ توندو ڕه‌وی‌ له‌لایه‌ن (قاسم)ه‌وه‌ دژ به‌ گه‌لی‌ كورد له‌سه‌ر نێوچه‌كانی‌ لێكه‌وته‌وه‌ سه‌ره‌ ڕای چه‌ند هه‌ولێكی دیبلۆماسیانه‌ی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ كوردی بۆچاره‌سه‌ری‌ ئه‌و باره‌ نائاساییه‌، به‌ڵام سیاسه‌تی‌ ناجۆری‌ سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕش به‌رامبه‌ر به‌ كوردو سه‌رجه‌م نێوچه‌كانی‌ وای‌ كرد سه‌ركردایه‌تی‌ كورد خه‌باتی چه‌كداری‌ بگرێته‌ به‌ر، له‌ گرنگترین ئه‌و فاكته‌رانه‌ش بۆ ده‌ستپێكردنی‌ ئه‌م جۆره‌ خه‌باته‌، ئه‌مانه‌ن:

         -  دروستكردنی‌ دووبه‌ره‌كی‌ وئاژاوه‌ له‌ نێوان(كوردو توركمان): یه‌كێك له‌ سیاسته‌ شۆڤێنیه‌كانی‌(عبدالكرم قاسم) ئه‌وه‌بوو چۆن له‌سه‌ره‌تای شۆڕش باسی هه‌ندێك مافی بۆكورد كرد، له‌دواتریشدا هه‌مان مافی به‌توركمانه‌كاندا له‌ كه‌ركووكدا. توركمانه‌كانیش به‌هه‌موو توانایه‌كیانه‌وه‌ پاڵپشتی‌ عێراقیان ده‌كرد، بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌ حكومه‌تی‌ عێراقی و وره‌ی‌ كوردی پێ بێهێزبكات و توركه‌كان ده‌یانوویست به‌نێوی‌ نێوچه‌ی‌ نه‌وتی‌ هێزی كورد له‌ كه‌ركووك دا كه‌مبكه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ش بۆ دوو مه‌به‌ست بوو(یه‌كه‌میان: هه‌ستی‌ توركمانه‌كان پێش كورد بكه‌وێت و دوومیان: بوونی‌ كورد له‌ كه‌ركووكدا به‌ هێندی‌ توركمانه‌كان ده‌رنه‌چێت،بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌و هه‌ڵومه‌رجه‌دا بڵێن كه‌ركووك شاری كورد نیه‌ و شاری‌ توركمان و عه‌ره‌به‌،كوردیش سه‌رییان بۆ توركمان و عه‌ره‌ب دانه‌ئه‌نواند. به‌مه‌ش پشێوی دروستبوو له‌ كه‌ركووك دا.

        - جیاوازی‌ كه‌رتی‌ پیشه‌سازی‌ له‌نێوان باشوری‌ كوردستان و نێوچه‌كانی‌ تری‌ عێراقدا: سه‌ره‌ ڕای پێشكه‌وتی‌ كه‌رتی‌ پیشه‌سازی‌ له‌باشوور و نێوه‌ راستی‌ عێراق له‌دوای‌ شۆڕشی 14 ی‌ ته‌مموزی‌ 1958 ،كه‌چی له‌ كوردستان كه‌رتی‌ پیشه‌سازی‌ گۆڕانێكی ئه‌وتۆی‌ به‌سه‌ردانه‌هات،ئه‌مه‌ش له‌پیلانی ئابووری‌ ووڵات دا ده‌ركه‌وت كه‌ هیچ رێژه‌یه‌كی‌ بۆكوردستان ته‌رخان نه‌كردبوو له‌پرۆژه‌كانی‌ نێوان ساڵانی 1959-1963 ،ته‌نیا دووپرۆژه‌ی‌ بۆ كوردستان تێدابوو، ئه‌وانیش پرۆژه‌ی‌ كارگه‌كانی‌ چه‌ونده‌ری‌ شه‌كر له‌ سلێمانی‌ و ڕستن وچنین له‌ هه‌ولێر، به‌ڵام كاتی‌ ده‌ست به‌كاركردنی‌ ئه‌و دوو پرۆژه‌یه‌دا گواسترانه‌وه‌ بۆ هه‌ردوو شاره‌كانی‌ كووت و دیوانییه‌ له‌ نێو ڕاست و خوارووی عێراق . لێره‌دا جێگه‌ی‌ پرسیاره‌ له‌و سامانه‌ گه‌وره‌یه‌ی‌ نه‌وت له‌ كه‌ركوك كه‌ ده‌فرۆشا، هیچ پرۆژه‌یه‌كی‌ بۆخوودی‌ شاره‌كه‌تێدا نه‌كرێت.

        - كه‌می‌ خزمه‌تگوزاری‌ له‌ نێوچه‌كانی‌ باشووری‌ كوردستان: پرۆسه‌ی‌ خوێندن له‌ شاره‌كان زۆر لاواز بوو، زۆربه‌ی‌ گونده‌كانیش قوتابخانه‌ی‌ تێدانه‌بوو،ئه‌و گوندانه‌ی‌ قوتابخانه‌شی تێدا یوو، پرۆسه‌ی‌ خوێندنی ز‌وۆر سه‌ره‌تایی بوو، به‌هۆی‌ نزمی بژێوی ژیان و كه‌م ده‌رامه‌تی‌ چینی هه‌ژاركه‌ زۆرینه‌ی‌ دانیشتوانی‌ گونده‌كانی‌ پێكده‌هێنا،له‌ توانایاندا نه‌بوو منداڵه‌كانیان بخه‌نه‌ به‌ر خوێندن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ره‌سته‌ی‌ خوێندن له‌ ئه‌ستۆی‌ قوتابی خۆیدا بوو. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ ڕای‌ نه‌بوونی‌ خزمه‌تگوزرای‌ ته‌ندروستیه‌كان بۆ قوتابی و كه‌می‌ مامۆستا و كتێب، بایه‌خ نه‌دان به‌ زمانی‌ كوردی‌ و رێگریكردن له‌ پێشه‌وچوونی‌ به‌ڕزامه‌ندن نه‌بوونی‌ دامه‌زراندنی‌ به‌رێوه‌به‌رییه‌تی‌ مه‌عاریفی كوردستان له‌ته‌واوی‌ باشووری‌ كوردستان به‌گشتی‌ وشاری كه‌ركووك به‌تایبه‌تی‌، كاریگه‌ری‌ هه‌بوو. له‌لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ باری‌ ته‌ندورستی‌ به‌ئاقارێكی زۆر دژوار گوزه‌ری‌ ده‌كرد، نه‌خۆشخانه‌ ته‌نها له‌ شاره‌ گه‌وره‌كان هه‌بوو، ئه‌وانیش كۆن و بێ خزمه‌تگوزاری‌ بوون جگه‌له‌كه‌می‌ داوده‌رمان وكادری پێویست، كه‌ هه‌ر(15) هه‌زار كه‌س له‌ دانیشتوانی‌ باشووری‌ كوردستان ته‌نیا یه‌ك دكتۆرییان به‌رده‌كه‌وت، ئه‌مه‌ش ببوه‌ هۆی‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ رێژه‌ی‌ مردن.

        - جێبه‌جێنه‌كردنی‌ ده‌ستوری‌ كاتی‌ 1958: ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌مادده‌ی‌ (3)ی‌ ده‌ستوری‌ كاتی‌ عێراق داهاتوو نێوی‌ مافه‌كانی‌ كوردی‌ تێدا برابووبه‌گه‌شبیینه‌وه‌ پێشوازی‌ لێ كرا، به‌و ئومێده‌ی‌ كه‌بتوانرێ‌ كه‌موكورتیه‌كانی‌ كوردچاره‌سه‌ر بكرێت، به‌ڵام ڕاست ده‌رنه‌چوو له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ كاربه‌ده‌ستانی‌ عێراق بیر له‌ چاككردنی‌ بارودۆخی كورد بكه‌نه‌وه‌، هیچ مافێكیان نه‌سه‌لماند وسووربوون لسه‌ر بۆچوون و رێوشوێنه‌ شوفێنیه‌كانیان ، دژ به‌گــه‌لی‌ كــورد.

        - هێرشی توندو فراوانی‌ رۆژنامه‌كانی‌ بۆسه‌ركورد: هه‌ردوو رۆژنامه‌ی‌ (البغداد)و(الثورة‌‌)، كه‌هه‌ردووكیان له‌ گۆشه‌ نیگای‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستانه‌ی‌ عه‌رب و حكومه‌تی‌ (قاسم)ه‌وه‌ په‌لاماری‌ كوردیان ده‌دا و خاوه‌نده‌كانیان له‌قاسم نزیك بوون. بۆ وێنه‌: یه‌كێك له‌ووتاره‌كانی‌ رۆژنامه‌ی‌ (الثورة‌) به‌ئاشكرا وبێ پێچ و په‌نا داوای‌ تواندنه‌وه‌ی‌ كوردی‌ كردبوو له‌بۆته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌بدا. ڕۆژنامه‌ی‌(خه‌بات) یش به‌ زنجیره‌یه‌ك ووتاری‌ بابه‌تیانه‌ ڕاستییه‌مێژووییه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌گه‌لی‌ كوردو نیشتیمانه‌كه‌ی‌ خسته‌ ڕوو. بێگومان ئه‌م سیاسه‌ته‌ به‌رله‌ هه‌موو كوردێك، به‌رامبه‌ر به‌كوردی‌ كه‌ركووك جێبه‌جێ كرا.

        - شكستهێنانی‌ رێوشوێنه‌ سیاسی و دیپلۆماسیه‌كان له‌چاره‌سه‌كردنی‌ كێشه‌كانی‌ نێوان(حكومه‌تی‌ شۆڕش و سه‌ركردایه‌تی‌ كورد)و رۆڵی نه‌رێیه‌تی‌ وڵاتانی‌ جیهان و هه‌رێمیه‌كان له‌و بارودۆخه‌دا، كێشه‌كه‌ی‌ ئالۆزتر كرد.

        كەواتە مانگی هەنگوینی شۆرشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ بۆ كورد و كەركووكیيەكان تەمەنی كورت بووەو قاسم دوای بەهێزبوونی وەك هەموو سەركردەكانی پێش و پاش خۆی پشتی كردۆتە كوردو كەوتۆتە وێزەی كورد بەگشتی و كەركووكیەكان بەتایبەتی.

●●●

 

*) ث. ي. د. ثشكؤ حةمةتاهير ئاغجةلةري، بةشي ميَذوو، زانكؤي سليَماني.

          سةرضاوةكان:

١. عةبدولقادر سالَح: شؤرشي 14 ى تةموزى 1958 لة عيَراق ،لةضاثكردنةوةكانى بةريَوةبةريَتى طشتى ضاث و بلآوكردنةوةلة وةزارةتى رؤشنبيري، سليَمانى ، 2005

٢. كاوس قفطان: الحركة القومية التحررية الكوردية في كردستان العراق 1958-1964، السليمانية ،2004.

4. ميرزا محمد ئةمين مةنطورِى: بةسةرهاتى سياسي كورد - رِووداوةكانى كوردستان لة 1958-1970، بةرطي يةكةم، ضاثخانةى داناز، سليَمانى ،1999.

٥. ليث عبدالحسن الزيباري: ثورة 14 تموز 1958 في العراق ،ط2، منشورات مكتبة اليقضة العربية، بغداد، 1981.

 ٦. ئا. رةشيد محمد علي: عبدولكةريم قالسم لةتةرازووي ويذداندا، ضوارضرا، سليَمانى، 2003.

 ٧. خليل ابراهيم حسن: ثورة الشواف في الموصل 1959،بغداد،1987.

٨. علاء جاسم محمد الحربي: رجال العراق الجمهوري ،مطبعة جعفرالعصاي، بغداد،2005.

٩. منذر الموصلي: القضية الكردية في العراق" البعث والاكراد، دار المختار،دمشق، 2000.

١٠. ئامادةكردنى طؤظارى هيوا: شؤرِشةكةى عيَراق، طؤظارى هيوا، ذ(1)ى سالَى (2)، طةلاويَذي تةمموزى 19 .

11. محمد حسن الزبير: ثورة 14 تموز في العراق اسبابها ومقدمتها ومسيرتها وتنظيمات الضباط الاحرار، بغداد، 1983.

12. شازين هيَرش: بةلَطةنامة، ثارتى ديموكراتي كوردستان- عيَراق لةضةند بةلَطةنامةيةكى ميَذوويدا 1958-1963، بةرطي يةكةم، ضاثخانةى و ئؤفسيَتي ذير، سليَمانى ،2002 .

١٣. د.نورى طالباني: سياسة تغيير الواقع القومي لمنطقة كركوك 1921- 2003، طؤظارى ئةكاديمي، ذ (14)، هةوليَر، 2010 .

14. د.ميَظان عارف بادي: موقف الاحزاب السياسية العراقية من القضية الكوردية 1946-1976، بنكةى تويَذينةوةى ، هةوليَر، 2008 .

١٥. ئامادةكردنى طؤظارى هيوا: شؤرِشةكةى عيَراق ، طؤظارى هيوا، ذ(1)ى سالَى (2)، طةلاويَذي تةمموزى 1958.

١٦. ابراهيم احمد: البارتى وثورة 14تموز حتى ايلول 1961 ، جريدة خبات، عدد(741)، القسم الأول، اربيل،9 ايلول 1994 .

١٧. فاتح رسول: بنضينةى بيرؤكةى ميََذوويي ضةث لة كوردستان،ضاثي دووةم، سليَمانى ،2005 .

١٨. كاكةمةم فخري: ئافرةتاني كوردستان لة كةركوك ،طؤظارى هةتاو، ذ(140)، سالَى ثيَنجةم، شةممة، 10ئةيلولي 1958.

١٩. د.موكةرِةم تالَةباني: كوردستان و توركمان، و. عوسمان محةمةد سالَح، ضاثخانةى شةهيد(ئازاد هةورامي)، كةركووك ،2007.

٢٠. طؤظارى ثيَشكةوتن (التقدم)، ذمارة(19)ى سالَى يةكةم، تةمموزى 1958.

٢١. جلال طالباني: كردستان والحركة القومية الكردية، ط2، دار الطلبعة للطباعة والنشر، بيروت، 1971.

٢٢. د.واحد عومةر محيَدين: دانوستانةكانى بزوتنةوة ى رِزطاريخوازى نةتةوةيي كورد،حكومةتةكانى عيَراق (1921-1968).

٢٣. ثشكؤ تاهير ئاغجةلةرى:رِاثةرينى كةركوك سالَى 1991 ،مةكتةبي رِوناكبيري(ي.ن.ك)،سليَمانى ،2004.

٢٤. سةروةر عبدالرحمن عومةر: ثارتى كؤمؤنيستي عيَراق و مةسةلةى كورد 1934-1975، تێزی دكتۆرا، بلاونەكراوە.

25. خه بات / نضال، العدد(299)،28 ئاب 1960

 

 

ئاق قۆینلۆ (٨١٠ – ٩٠٢ ک / ١٤٠٧ – ١٤٩٦ ز)

posted Jun 11, 2016, 11:57 AM by Adil Mohammed Noori


پ. ی. د. ئاراس فەریق زەینەڵ(*)     

 

ئەم زاراوەیە ناوى کۆمەڵێکى تورکمان بوو کەلە هەردوو بڕگەى تورکمانى "ئاق" بە واتاى "سپى" و "قۆینلۆ" واتا "مەڕ" وەرگیراوە کە بەسەر یەکەوە واتاى "مەڕى سپى" بەخشیوە، ئەوەش لەوەوە وەرگیراوە کە ئەم کۆمەڵەش وەک کۆمەڵى "مەڕى رەش" بژێوى ژیانیان و کارى رۆژانەیان بەندبووە لەسەر بەخێوکردنى سامانى ئاژەڵ بەگشتى  و مەڕ  بەتایبەتى کە لەدەشتاییەکانى هەرێمى تورکمانستاندا لەوەڕاندوویانە، هەروەها پآ دەچێت "مەڕى سپى" نیشانەى ئاڵا یاخود بەیداخى ئەم کۆمەڵە بووبێت لەشەڕەکانیاندا ئەمەش بۆ جیاکردنەوەیان لە کۆمەڵى تورکمانى "قەرە قۆینلۆ" واتە کۆمەڵى "مەڕى رەش".(1)

        بۆیە دەتوانین بڵێین ئاق قۆینلۆ خێڵێکى کۆچەر بوون، مەڵبەندى یەکێتى خێڵە تورکمانەکانیان پێکدەهێنا، رەنگە بەهۆى خزمایەتى یاخود بەرژەوەندى هاوبەش یا هەر هۆیەکى تر لەدەورى یەک کۆبووبێتنەوە، پاش وەرگرتنى دەسەڵات لە قەرەقۆینلۆکان خێڵێکى تریش هاتوونەتە پاڵیان، زۆربەى خێڵەکانیش بەهۆى چەند هۆزێکەوە بەدەسەڵاتى ناوەندەوە پەیوەست بوون.

 

        دەرکەوتنى ئاق قۆینلۆ:

        ئاق قۆینلۆ ڕەچەڵەکیان دەچێتەوە سەر بایەندورییەکان،(2) ئەوەى جێگەى ئاماژە بۆ کردنە ، ئەگەر رەچەڵەکى قەرەقۆینلوەکان ڕوون و ئاشکرا نەبێت، بەڵام بەپێچەوانەوە ئاق قۆینلوەکان بەپێى سەرچاوە مێژووییەکان و بەر لە دەرکەوتنیان لەسەر گۆڕەپانى سیاسى و سەربازى لەناوچەکە بە ماوەیەکى زۆر باس لە بایەندورییەکان کراوە کە رەچەڵەکى ئاق قۆینلوەکانە، هەر ئەو سەرچاوە مێژووییانە باس لەوە دەکەن کە بایەندورییەکان ، یەکێکن لەو (24) بیست و چوار خێڵەى سەربە ئوغوزن، لەبەر ئەمە ئاق قۆینلوەکان دەڵێن بایەندوورى بەم جۆرە بایەندورییەکان لە نێو خێڵى غوزەکان شوێنێکى تایبەتیان هەبووە، ئاق قۆینلوەکانیش وەک ئاماژەمان پێدا لە ڕەچەڵەکیانن، ئەم کۆمەڵە هۆزێکى تورکمانى سەر بەڕەگەزى غوزەکان بوون، لە تورکستان و قەرقیزیادا نیشتەجێ ببوون، پاشان لەسەردەمى "بایندەر"ى سەرکردەیان و لەنیوەى دووەمى سەدەى هەشتەمى کۆچى و چواردەهەمى زاینى بۆ لێدانى کۆمەڵى قەرەقۆینلۆ هاوکارى (تەیمورى لەنگ) و (میرزا شاهرۆخى) کوڕیان کرد، ئەو دوژمنایەتیەش سەرەتایەک بوو کە یارمەتى داگیرکردنى چەندین ناوچەى کوردنشینى دان ئەوەش بەهۆى ئەوەى کە ئەم کۆمەڵە بە پێچەوانەى قەرەقۆینلۆەکان ، کە شیعە مەزهەب بوون و ئەوان (واتا ئاق قۆینلۆەکان) سوننى مەزهەب بوون. (3)

        سەرەڕاى ئەوەى هەردوولا لەسەر سەرۆکایەتى هۆزایەتى و بەرژەوەندى خێڵەکى لە ململانێیەکى سەختدابوون. بەڵام سەرچاوە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەدەن ئاق قۆینلۆکان بەر لەهێرشى مەغۆلەکان بۆ رۆژهەڵاتى ئیسلامى بۆ ئەنادۆڵ کۆچیان کردووە و لەسەردەمى سەلجوقیەکاندا دیاربەکریان پآ بەخشراوە، پاشان بەرە بەرە کشاون بۆ ناوچەکانى ئەرمینیا و هەولێر و موسڵ و بەشەکانى دیکەى ئاسیاى بچووک. (4)

        لەمەوە (قتلو بەگ)ى سەرۆکى ئەم کۆمەڵە لەنێوان ساڵانى (780 – 790ک/1378 – 1388ز) چەند ناوچەیەکى کوردنیشنى داگیرکردوە، (بەهائەدین عوسمان)ى کوڕیشى شاڵاوەکەى (تەیموور لەنگ) قۆستەوە و بەمەبەستى لێدانى نەیارەکانى هاوکارى تەیموورى لەنگى کرد و پێشوازى لەو شاڵاوانەى تەیموورلەنگ کرد کە بۆ داگیرکردنى ناوچەکانى کوردستان ئەنجامیدا و سنوورى بۆ سیاسەتى فراوانخوازى بنەماڵەى قەرە قوینلۆ دانا. (5)

        (ابو بکر الطهرانى) لە کتێبى (الدیار البکریە) ئاماژە بە شوێنى نیشتەجێبوونى ئاق قۆینلوەکان دەکات کە لەتورکستانەوە بۆ دەشتى قەبجاق کۆچیان کردووە و پاشان هاتون بۆ ئاران، دواجار لە هەرێمى دیاربەکر و خەڵات نیشتەجێبوونە ، ئەوە بوو هەردوو هەرێمى خەڵات و دیاربەکر بەر لە دەرکەوتنى میرنیشینى ئاق قۆینلو لەلایەن یەکە سەربازییەکانى مەغۆلى بەڕێوە دەبران، هەرێمى دیاربەکر درابوو بە خێڵى ئەویرات، چونکە هەر ململانێیەکى دەسەڵاتى ناوەندى راستەوخۆ کارى لەسەرهەرێمەکان دەکرد، بۆ نموونە لە کاتى گۆڕینى سوڵتانەکان و هەڵوێستیان بەرامبەر هێزە دەرەکییەکان، هەردوو هەرێمەکە بەشێکى زۆر و گرنگى سنوورى رۆژئاواى دەوڵەتى ئیلخانییان پێکدەهێنا، ماوەیەک ببووە جێگەى تێڕامانى مەغۆلەکان، چونکە مەترسیان هەبوو مەمالیکەکان دەست بخەنە ناوچەکە، هەروەها میرى هەرێمەکان ملکەچى گۆڕانکارى دەسەڵاتى مەرکەزى بوون. (6)

        بەشێوەیەکى گشتى تا ئەوکاتەى دەسەڵاتى مەغۆلەکان بەهێزبوو، تورکمانەکان ببوونە پاشکۆى دەسەڵاتى مەرکەزى و رۆڵیان لە گۆڕەپانى سیاسیدا کەم بوو، گومان لەوەدانییە بەپێى سیستمى خێڵایەتى مەغۆلەکان، تورکمانەکانیش وەک هێزێک سوودیان لێ وەرگیراوە.

        هەرچۆنێک بێت هێرش و شاڵاوەکانى مەغۆل بۆ رۆژهەڵاتى ئیسلامى گەلێ گۆڕانکارى سیاسى و کۆمەڵایەتى هێنایە ئاراوە، ئەم خێڵانەش (بەتایبەتى ئاق قۆینلو و قەرەقۆینلو) بەم هۆیەوە کۆچیان کردووە بۆ دەشتى دیاربەکر و ئەرزەڕۆم و نیشتەجێبوون.

 

        میرنشینەکانى کوردستان لەو سەردەمەدا:

        بارودۆخى کوردەکان یاخود میرنشینەکانى کوردستان بەر لە شاڵاوى مەغۆلەکان، هەروەک بارودۆخى جیهانى ئیسلامى ئەو رۆژگارە وابوو. تیایدا جیهانى ئیسلامى و خودى خیلافەتى عەبباسى بۆ چەندین دەسەڵاتى نیمچە سەربەخۆ دابەش ببوون، لەوانە دەوڵەتى خەوارزمى لە بەرى رۆژهەڵات و دەوڵەتى ئەییوبى لە میسر و شام و ئەتابەکیەکانى فارس و ئازەربایجان، لەو هێزانە بوون کە دەسەڵاتیان بەسەر جیهانى ئیسلامیدا گرتبوو، لە بەرامبەریشدا خیلافەتى عەبباسى هیچ دەسەڵاتێکى سیاسى نەبوو تەنها ئەوە نەبێت کە وەک بنەماڵەیەکى ئایینى رێزى لێ دەگیرا. (7)

        جێگەى ئاماژە بۆ کردنە لە پاش مەغۆلەکان هێزێکى دیکەى ئیلخانى بەناوى (جەلائیریەکان) بۆ ماوەیەک دەستیان بەسەر کوردستاندا گرت لە نێوان ساڵانى (722 – 813ک / 1322 – 1410ز) کە دەتوانین بڵێین سەردەمێکى ناهەموارو پڕ لە ئاژاوە و شاڵاوى کاولکارى بوو ، تیایدا بارودۆخى کوردەکان و ناوچە کوردنشینەکانى بەرەو ئاقارێکى خراپ برد. سەدان زەوى کشتوکاڵى سوتێنرا و  سەدان گوندو شار و شارۆچکە کەوتنە بەر شاڵاوى کاولکارى هێزەکانى ئەو سەردەمە. ئەمە و سەرەڕاى ئەوەش چەندین هۆز و سەرۆک هۆزى کوردى دەسەڵاتدارێتى جەلائیرکانیان وەرگرت و سوودیان لەو سەرکەوتنانە بینى کە لەزەوتکردنى سامانى دوژمنەکانیدا بەدەستیان هێنا.(8)

        لەکاتێکدا بنەماڵەى قەرەقۆینلۆى تورکمانى دەستیان بەسەر بەشێکى کوردستاندا گرت چەندین دەسەڵاتى خۆجیەتى کوردى لە چەندین ناوچەى جیاجیا و هەر یەکەیان لە سنوورى ناوچەى خۆى کاروبارى ناوچەکەیان بەڕێوە دەبرد ، ئەمە و لەکاتێکدا زۆربەى ئەو دەسەڵاتانە بۆ چەندین جار کەوتبوونە بەر شاڵاوى "تەیمورى لەنگ" لەنێوان سـاڵانى (771 – 807ک / 1369 – 1404ز) و بنەماڵەکەى، لەو ڕووەوە کاتێک سەرۆک هۆز و تیرە کوردییەکان ڕووبەڕووى دەسەڵاتێکى نوآ دەبوونەوە (کە بنەماڵەیەکى تورکمانى بوون) هەوڵیان دەدا سوود لەو بوارە وەربگرن و بە هەر دوولا سنوورێک بۆ شاڵاو و سیاسەتەکانى بنەماڵەى تەیمورى دابنین.(9) بەو پێیەى کوردستان لەو سەردەمەدا لە ململانێى هەردوو بنەماڵەى ئیلخانى "جەلائیرى و تەیمورى" و تورکمانى "قەرە قۆینلو و ئاق قۆینلو"دا بووە، پێ ناچێت لە ئاست ئەو ململانآ و شاڵاوە بەردەوامانەى ئەو هێزانە بۆ سەر یەکتر لەتاڵان و کاولکردنى ناوچەکانى سەر رێِگایان (کە کوردستان بووە) بارودۆخێکى باش و ئارامیان بۆ کوردەکان بەجێهێشتبێت، بەڵکو بەپێچەوانەوە بارودۆخیان لەو پەڕى خراپیدا بوو ،لەم ڕووەوە کاتێک "قەرە یوسف" لە ساڵى (809ک / 1407ز) لە شاڵاوێکیدا بۆ سەر هەرێمى ئازەربایجان شارەکانى مەرەند و ماکۆ و باکوورى دەریاچەى ورمێى داگیرکرد، کەوتە تاڵان و کاولکردنى ئەو شار و گوندانەى دەکەوتنە بەردەم شاڵاوەکە، کوردەکانى موکریانیش بۆ بەرگرتن لە شاڵاوى قەرە یوسف و کوڕەکانى کەوتنەخۆ و لەژێر سەرکردایەتى "سەیفەددین خانى موکرى" سنووریان بۆ ئەو شاڵاوانە دانا، کوردەکانى ناوچەى "ماردین"یش بە هۆى راپەڕینێکیان لە ڕووى سیاسەتى "قەرە یوسف" لە سـاڵى (809ک / 1406ز) کەوتنە بەر شاڵاوێکى داگیرکارى و وێرانکارى "قەرە یوسف" ، ئەوەبوو دەستى گرت بەسەر ژمارەیەکى زۆرى قەڵا و سامانیاندا. تەنانەت ئەو شاڵاوە ناوچەکانى باشوورى دیاربەکر و شارەکانى موسڵ و شنگاریشى گرتەوە ، تیایدا کەوتە ئازار و ئەشکەنجەدانى دانیشتوانەکانى. (10)  ساڵى (814ک / 1411ز) جارێکى دى لە شاڵاوێکى گەورەتردا پەلامارى شارى دیاربەکرى دا و کوشتارێکى گەورەى لە دانیشتوانى شارەکە کرد ، چونکە ئەوەى دانیشتوانى شارەکە هاوکارى ئاق قۆینلوى سوننە مەزهەبیان کرد.

        لە سەردەمى "جیهان شاى کوڕى قەرە یوسف" (839 – 872ک / 1435 – 1467ز) یشدا کە فەرمانڕەوایەکى زۆردار و خوێنرێژ و چەوسێنەربوو، کەوتە ئازار و ئەشکەنجەدانى ناوچەکانى ژێر دەسەڵاتى کە نــاوچە کوردنیشـینەکانیش بەشێک بوون لێى.(11)

        لەو ماوەیەدا کە ئەم بنەماڵە تورکمانییە لە هەوڵدابوون  بۆ چەسپاندنى دەسەڵاتى خۆیان و دژایەتى کردنى هێزەکانى جەلائیرى و تەیمورى و ئاق قۆینلو، هەوڵى زۆریاندا دژایەتى ئەو سەرۆک هۆز و میرە کوردانە بکەن کە رێگربوون لە بەردەم سیاسەتەکانیاندا،بەتایبەت ئەو میر و سەرۆک  هۆزە کوردیانەى سەر بە مەزهەبى سوننە بوون و لەڕووى مەزهەبیەوە هاوکارى بنەماڵەى ئاق قۆینلویان دەکرد. لەم ڕووەوە فەرمانڕەوایانى ئەم بنەماڵە شیعە مەزهەبە سەرجەم دەرامەتە ئابووری و پایە کۆمەڵایەتى و هێزە سەربازییەکانى ناوچە سوننى مەزهەبەکانى ژێر دەسەڵاتیان و بەردەم شاڵاوەکانیان بە (ڕەوا) و مافى خۆیان زانى، کە لە نیویاندا ناوچە کوردنیشینە سوننى مەزهەبەکانیش بەشێک بوون لێى.(12)

        لە رۆژگارێکدا کە بنەماڵەیەکى تورکمانى سوننى مەزهەب لە پێناو بەرژەوەندیەکانى خۆیدا بەشێکى کوردستان و ناوچە کوردنشینەکان بکاتە مەڵبەندى پێکدادان لەگەڵ نەیارەکانى وەک جەلائیرى و قەرەقۆینلۆکان، دەرخستنى بارودۆخى کوردەکان کارێکى ئاڵۆز نییە، چونکە بێگومان بارودۆخێکى نا ئارام و پەشێو و دژوار بووە.

        بە هاتنە سەرکارى ئاق قۆینلوەکان ناوچەیەکى بەرفراوانى قەرەقۆینلوەکان و بەشێکى قەڵەمڕەوى تەیمورییەکان کەوتە ژێر دەسەڵاتیان، (ئوزون حەسەن) سنورى لە ئەرمەنستان و میسۆپۆتامیاوە تا نزیکى خۆراسان دەکشا، ئەو کاتە پایتەختەکەى لە ئامەدەوە بۆ تەورێز گواستەوە، داواى لە هەموو خێڵەکانى ئاق قۆینلو کرد لە ڕۆژهەڵاتى ئەنادۆڵەوە بۆ تەورێز کۆچ بکەن، بەمەش شەپۆلێکى دیکە لەکۆچى خێڵە تورکمانە ئاق قۆینلوەکان لە دیاربەکرەوە بۆ ئێران ڕوویدا، (ئوزون حەسەن) زەوى وزارى بەسەر خێڵەکانى ئاق قۆینلودا دابەش کرد، بەم جۆرە بەشى هەرە زۆرى کوردستان کەوتە ژێر دەسەڵاتى ئاق قۆینلوەکان، ئوزون حەسەن دەسەڵاتى ڕەهاى بەسەر میر و قەڵا کوردییەکاندا سەپاند.(13)

        ئۆزون حەسەنى ئاق قۆینلو لە ساڵى (872 – 882ک / 1467 – 1477ز) لە کاتى پەلاماردانى هەرێمى جەزیرەدا "کەلەک محەمەد"ى میرنشینى جزیرە و هەردوو برازاکەى "محەمەد کوڕى بەدر" و "عەلى کوڕى بەدر" بۆ باشوورى عیراق دورخستەوە و چەندین گوند و شارى سنورى میرنشینەکەى کاول و وێران کرد و چەلابى بەگ"ى کەسایەتى تورکمانى کردە فەرمانڕەواى هەرێمەکە و بۆ ماوەى سى ساڵ دەستیان بەسەر هەرێمەکە و میرنشینەکەدا گرت.

        ناوچەکانى سنورى دەسەڵاتى "میرنشینى فێنک"یش کەوتە بەر شاڵاوى تاڵان و وێرانکارى ئەم بنەماڵەیە و نا ئارامى و پەرتەوازەیى میرنشین و دەزگا بەڕێوەبەرایەتیەکانى گرتەوە، "میرنشینى حوسن کیف"یش لەسەردەمى "خەلەفى کوڕى سلێمان"ى میرى میرنشینەکەدا ڕووبەڕووى شاڵاوى "ئۆزون حەسەن"بوویەوە ناوچەکانى ژێر دەسەڵاتى لەلایەن هێزەکانیەوە تاڵان و کاول کرا ، تەنانەت فەرمانڕەواى ئەم بنەماڵەیە برازایەکى "خەلەف"ى هاندا و داواى لێکرد "خەلەف" بکوژێت، تا لەبەرامبەردا وەک میرى ئەم میرنشینە بیناسێنێت.(14)بەڵام پاش ئەوەى برازاکەى "خەڵەف"ى کوشت "ئۆزون حەسەن" لەبرى ئەوەى وەک میرى میرنشینەکە بیناسێت لەناوچەکە دوورى خستەوە، ئەوەش ساویلکەیى ئەو کوردە و بآ وەفایى فەرمانڕەواى ئاق قۆینلۆکانى دەرخست. ئەمە و "ئۆزون حەسەن" لەشاڵاوێکى دیکەیدا دژایەتى "خەلیلى کوڕى سولەیمان"ى براى "خەلەف" ى کرد و ناوچەکانى ژێر دەسەڵاتى تاڵان و وێرانکرد.

        لەشاڵاوێکى دوژمنکاریانەى تریشدا فەرمانڕەواى ئاق قۆینلۆ ناوچەکانى ئامەد و میافارقینى سنوورى دەسەڵاتى میرنشینى( ئاگیلى) داگیرکرد و پاشان فەرمانى دا  بەهێزەکانی تا سامان و بەرهەمى کشتوکاڵى و سامانى ئاژەڵى دانیشتوانەکە بەتاڵان بەرن.(15) ئەم سیاسەتەش ناوچەکانى سنوورى دەسەڵاتى میرنشینى بازوکى گرتەوە و شارەکانى (حوسن کیف) و( ئارجیش) و (عەلجواز) تاڵان و وێران کران.

 

        سیاسەتێکى ترى ئەم بنەماڵە تورکمانیە راگوێزانى چەند هۆزێکى تورکمانى بوو بۆ ناوچە کوردنشینەکان و نیشتەجآ بوونیان بوو تیایدا، لەوانە "ئۆزون حەسەن" چەند هۆزێکى تورکمانى بۆ سنوورى دەسەڵاتى میرنشینى چەمشکرک راگواست و لەنێو هۆزە کوردییەکاندا نیشتەجێى کردن. ئەوەش سیاسەتێکى بەتورک کردن بوو کە ئەو بنەماڵە لەماوەى دەسەڵاتیاندا پەیڕەویان کرد و هەوڵیاندا سیماى کوردانەى کۆمەڵگاى کوردەوارى تێکبدەن و بەکۆمەڵگەى تورکمانى ئاڵوگۆڕى بکەن. (16)

        ئەو سیاسەتەى ئۆزون حەسەن فەرمانڕەواى ئاق قۆینلۆ لەو ناوچانەى داگیرى دەکردن پەیڕەوى دەکرد ، فەرمانڕەواکانى دواى خۆیشى پەیڕەویانکرد. ئەوان کە لە ماوەى سى ساڵدا دەستیان بەسەر ناوچەیەکى فراوانى کوردستاندا گرت و لەو ماوەیەدا چەندین ناوچەى کوردنشینیان داگیر کرد و دواتر وێرانیان کردن و سەدان پارچە زەوى کشتوکاڵیان سووتاند ، رۆڵێکى گەورەشیان بینى لە ڕاگواستنى هەزاران خێزانى تورکمانی لە هەرێمەکانى تورکمانستانەوە بۆ ناوچە کوردنشینەکان و بەخشینى زەوى کشتوکاڵى پێیان و دابینکردنى بژێوى ژیان بۆیان، ئەمە و سەرەڕاى ئەوەى ئەو کۆچ پێکردنى تورکمانیانە هاوکارى ئەو بنەماڵەیەى کرد تا وەک هێزى چەکدار لەریزەکانى سوپاى ئاق قۆینلۆدا خزمەت بکەن.

        وەک پێشتر سەرنجمان دایە پاڵ "ئۆزون حەسەنى فەرمانڕەواى ئەم بنەماڵەیە لە یەکەمین هەوڵى سیاسیدا سەرەتا بەرزاییەکانى ئەرمەنستان و کوردستانى داگیرکرد و پاشان لەساڵى "872ک / 1467ز" لە باشوورى ئەرمەنستان سوپاى "جیهان شاى قەرەقۆینلۆ"ى شکاند و لەو شەڕەدا سەرى (جیهان شاى) بۆ "ئەبو سەعیدى کوڕى سوڵتان (موحەممەد"ى تەیمور)ى وەک سووکایەتى پێکردن بۆ هاوپەیمانى جیهان شا نارد و سەرى "حەسەنى کوڕى جیهان شا"شى بۆ سوڵتان محەمەدى دووهەمى عوسمانى هاوپەیمانى نارد. ئەو کارەى ئەو فەرمانڕەوایەى ئاق قۆینلۆ لە هەرێمێکى کوردنشیندا و ساڵێک ململانآ لەگەڵ نەیارەکەیدا بارودۆخى کوردەکانى نائارام و دژوارکردبوو، بەڕادەیەک نائارامى بارودۆخى سیاسى و شەڕەکان هۆکارى سووتاندنى زەوییە کشتوکاڵیەکان و رەز و باخەکان بوون، هەروەها دیاربەکریش کە لەناوچە کوردییە دیارەکان و خاوەنى سەدان بەرهەمى کشتوکاڵى جۆراوجۆربوو هەر لە دانەوێڵە و میوە و لۆکە و زەیتون و دەیان شار و شارۆچکە و سەدان گوند و ئاوەدانیان بەناوچەکە بەخشیووە،(17) بەڵام بەهۆى ئەوەى ناوچەکە لەلایەک مەڵبەندى ململانێى ئەو هیزانەبوو، لەلایەکى دیکەوە ئەو زەوییە کشتوکاڵى و دەرامەتە ئابوورییانە بەدەست سەرۆک هۆز و میرە کوردەکانەوە بوو، بەردەوام کەوتبوونە بەر شاڵاوى ئەو هێزانە بەگشتى و بنەماڵەى ئاق قۆینلۆ بەتایبەتى ، بۆیە بارى ئابوورى ئەو سەردەمەى دانیشتوانى ئەو ناوچەیە لەمەترسیدا بوو و بارودۆخى دانیشتوانەکەى خراپ کردبوو.

        ئاق قۆینلوەکان لە ساڵى (875ک / 1470ز)، شازادە (محەمەد بەگ)یان بۆ شاڵاوى لوڕستان نارد، ئاق قۆینلوەکان بەوپەڕى دڵڕەقییەوە هێرشیان بۆ کرد، لەگەڵ ئەوەى تاڵانێکى زۆریان کرد، بەڵام سەربازانى ئاق قۆینلۆ هێندە بە ئاسانى بۆى دەرنەچوون و ڕووبەڕووى بەرگرییەکى بوێرانەى دانیشتوانى ناوچەکە بوونەوە. لەهەمان ساڵدا ئاق قۆینلوەکان سوپایەکى گەورەیان ئامادەکرد بە ئامانجى هێرش کردنە سەر قەڵاى (خوڕەم ئاباد)، لەو هێرشەیاندا ڕووبەڕووى لوڕەکان بوونەوە لە ئەنجامدا کوشتارێکى زۆریان دا، و توانییان خوڕەم ئاباد داگیربکەن، بەڵام نەیانتوانی ووە کۆتایى بهێنن بە دەسەڵاتى لوڕەکان بە تایبەت لە سەردەمى (رۆستەمى کوڕى شا حوسێن) کە لە پاش کوژرانى باوکى دەسەڵاتى وەرگرتووە و بەدرێژایى حوکمڕانى ئاق قۆینلوەکان توانیویەتى پارێزگارى لە قەڵەمڕەوى لوڕى بچوک بکات،(18)هاوکات گەر لە نەخشەى سیاسى و ئیدارەى قەڵا و ناوچە و هەرێمە کوردییەکانى سەردەمى ئاق قۆینلۆ بڕوانین، بۆمان دەردەکەوێت کە ئاق قۆینلوەکان بەشێوەیەکى گشتى خۆیان راستەوخۆ سەرپەرشتیان کردووە، دواى شاڵاوە بەرفراوانەکەى ئاق قۆینلوەکان ژمارەیەک لە میرە کوردەکان کوژران، لەوانە میر (عیزەدین هەکارى)، کە قەڵاکەیان درا بە هۆزى دونبولى کوردى، و ئامانج لەم کارە نانەوەى دووبەرەکى بوو لە نێو هۆزە کوردییەکاندا، ئەوە بوو بنەماڵەى میرانى هەکارى هەڵهاتن بۆ لاى دەسەڵاتدارانى مەمالیکى ناو وڵاتى میسر، هەروەها میرانى بنەماڵەى (حوسەن کیفاش )لەپاش داگیرکردنى قەڵاکەیان بۆ شارى حەما هەڵهاتن، بەڵام بە پێچەوانەوە لەناوچە و هەرێمەکانى جەزیرە لە پاش داگیرکردنى لەلایەن ئاق قۆینلوەکان هەندآ لەمیرەکانیان بەدیلى گیران و راگوێزکران و هەندێکى دیکەیان لەدەستى ئاق قۆینلوەکان هەڵهاتن و لەناو خاکى کوردستان توانییان خۆیان حەشار بدەن، ناوچەکانیان درا بە (چەلەبى بەگ) ، لێرەدا ئەو راستیەمان بۆ روون دەبێتەوە کە زۆربەى قەڵا و ناوچە هەرێمە کوردیەکان لەپاش داگیرکردنى لەلایەن ئاق قۆینلوەکان درا بە میر و خێڵە تورکمانەکان، هاوکات جێگەى ئاماژە بۆ کردنە کە هەندآ لەناوچە کوردییەکان دەستى ئاق قۆینلۆیان پێى نەگەیشتووە وەک فەرمانڕەوایى (ساسۆن)، لەهەمانکاتدا میرانى سوێدى بە تایبەتى میر (محەمەد کوڕى میر حەسەن) لەناوچەى دیاربەکر هاوپەیمانى (ئوزون حەسەن)ى ئاق قۆینلۆ بوون بەرامبەر بە پێدانى ناوچەکانى (خان چۆک و چیا قچورى)، بەمەش توانى هاوپەیمانى میر (محەمەد) بۆ خۆى مسۆگەر بکات و دووبەرەکى بخاتە نێوان هەردوو برا (میر محەمەد) و (میر فەخرەدین)، (19)          لەهەمان ساڵدا هەندآ لە میر و بنەماڵە کوردییەکان ڕوویان لە دەسەڵاتدارانى مەمالیک کرد ئەمەش لەبەر زەبر و زەنگ و سیاسەتى تۆقاندن و لەناوبردنى ئاق قۆینلوەکان، بەمەشەوە نەوەستان و ئەوە بوو ئوزون حەسەن بە فەرمى داواى لە سوڵتانى مەمالیک کرد کە میرە کوردیەکانى تەسلیم بکاتەوە، بەڵام دەسەڵاتدارانى مەمالیک ئەو داواى ئۆزون حەسەنیان جێبەجێ نەکرد، بەڵکو پشتگوێیان خست. (20)

        لە ئاست ئەو بارودۆخە دژوارەدا "ئەمیر شەرەف کوڕى بەدر"ى نەوەى میرەکانى جەزیرە لەتۆڵەى ئەوەى "ئۆزون حەسەن" کەلکى"ى مامى و "محەمەد و عەلى" براى کوشتبوو ساڵى "902ک / 1496ز" لە "رۆستەم کوڕى موقتەدەر"ى فەرمانڕەواى ئاق قۆینلۆ راپەڕى و بەشێکى هەرێمى جەزیرەى ئازادکرد و درێژەى بە دەسەڵاتى میرنشینى جەزیرە دا، هەروەها بۆ دەربازبوون لەو بارودۆخە دژوارە "میر شا محەمەدى شیرەوى" لە بنەماڵەى فەرمانڕەواى حوسن کیف لە بنەماڵەى ئاق قۆینلۆ ڕاپەڕى و ناوچەکەى لەژێر دەستەیى تورکمانیەکان ئازادکرد. "پیرحوسێن"ى نەوەى میرەکانى چەمشکۆک بە هاوکارى هۆزێکى تورکمانى لە ناوچەکە دەرکرد، لەلایەن بنەماڵەى ئاق قۆینلۆوە بە زۆرە ملێ بۆ ناوچەکانى سنوورى دەسەڵاتى میرنشینى چەشکۆک راگوێزرابوون ،(21) سەرەڕاى ئەو بارودۆخەى بەسەر کوردەکاندا تێپەڕى و شەڕ و ململانێ و هەوڵى کوردەکان بۆ رزگاربوون لەژێردەستەیى ، بارى ئابوورى و سیاسى و کۆمەڵایەتى و فەرهەنگێس خستبووە مەترسیەوە، نەخۆشى و ژەهراوى بوونى سامانى سروشتى کوردستان ئەوەندەى تر بارودۆخەکەى ناهەموار کردبوو، بەتایبەتى ژەهرابوونى گیاو کێڵگە کشتوکاڵییەکان و سامانى ئاژەڵ، کە زیانێکى گەورەى بە سامانى ئابوورى و بارى تەندروستى ناوچە کوردنشینەکان گەیاندبوو، لەم ڕووەوە ژەهراوى بوونى دەشتى موغان نەک هەر زیانى بەسامانى ئابوورى کوردەکان گەیاندبوو، بەڵکو لەکاتى پێکدادانى هەردوو سوپاى "ئەبو سەیدى تەیمورى" و ئۆزون حەسەن" زیانێکى زۆربەسوپاى هەردوولا گەیشت و بەشێکى زۆرى ئەسپەکانى هەردوولا لەناوچوون ، بەڵام دواجار "ئۆزون حەسەن" دەربازى بوو و تۆڵەى ئەو بارودۆخەى لە سوپا شکست خواردوەکەى "ئەبو سەعید" کردەوە و خودى "ئەبو سەعید"ى بەدیل گرت و لەسێدارەیدا ، بەو شێوازە "ئۆزون حەسەن" و بنەماڵەکەى نەک هەر بارودۆخى کوردستانیان ناهەموارکرد ، بەڵکو لە کوردستاندا نەیارەکانیشیان لەناوبردن. (22)

 

        ململانێى نێوان ئاق قۆینلۆ و قەرەقۆینلۆ:

        قەرە یوسف لە ساڵى (807ک / 1404ز) لە پاش مردنى تەیمور لەنگ لە وڵاتى شام گەڕایەوە ناوچەکانى دەسەڵاتى پێشووى، بەم گەڕانەوەیەش باروودۆخى ئاق قۆینلو شێوازێکى نوێى وەرگرت، زستانى ئەو ساڵە لە شارى موسڵ مایەوە و پاشان ڕوویکردە نسێبین و دواتر بۆ شارى ماردین، ئەوە بوو دەسەڵاتدارانى جەزیرە و خێڵەکانى ئەو ناوچەیە لە دەوروبەرى کۆبوونەوە، هەواڵى ئەم جمووجۆڵانە گەشتە قەرەیولوک لە شارى ئامەد و خۆى بۆ هێرشێک ئامادەکرد، ئەوەى جێگاى ئاماژە بۆ کردنە ئەوەیە هەردوو سوپاى قەرە قۆینلو و ئاق قۆینلوەکان بۆ ماوەى (20) بیست رۆژ لە ناوچەى (تقى) لەنێوان ماردین وحەسەن کێفا ڕووبەڕووى یەکبوونەوە، پاشان ئاشتى باڵى کێشا بەسەر پەیوەندیەکانى هەردولادا. (23)

        لەساڵى (812ک / 1409ز) قەرە یولوک خۆى بۆ شاڵاوێکى گەورە ئامادەکرد بۆ سەر شارى ماردین، چونکە قەرە یوسف لە ململانێدا بوو لەگەڵ بنەماڵەى تەیمورییەکان و جەلائیرییەکان، ئەمەش هەلێکى لەبار بوو بۆ پێکانى ئامانجەکانى، بەڵام هەر زوو قەرە یوسف بەهاوکارى میرەکانى دەورووبەرى (خەڵات) و میر بەدلیس توانییان لەدەورووبەرى شارى ئامەد شکست بە قەرە یولوک بهێنن، ئەمەش جارى دووەم بوو ئاق قۆینلوەکان بەدەستى قەرەیوسف شکست بخۆن، بەڵام لە هەمان کاتدا شارى ئامەد وەک ناوەندێکى گرنگى دەسەڵاتى ئاق قۆینلوەکان مایەوە، لە کاتێکدا قەرە قۆینلوەکان دەسەڵاتیان هەبوو  بە سەر بەشێکى زۆرى کوردستاندا.

        قەرە قۆینلوەکان بۆ ئەوەى ئاگادارى چالاکى و جموجوڵى ئاق قۆینلوەکان بن هەستان بە وەرگرتنى شارى ماردین لە بنەماڵەى (ئەرتوقى) بە شێوەیەکى  یەکجارى و بەخشینى بەمیرێکى خۆیان، هەروەها لەهەمان ساڵدا (بایبورد و تەرجان و ئەسپایرد و ئەرزنگان)ى یان خستنە ژێر رکێفى خۆیانەوە، لەسایەى ئەم هەلومەرجە نوێیەى ناوچەکەدا  پەیوەندییەکانى میرە کوردەکان و قەرەقۆینلوەکان باش بوو ئەمەش لەپێناو دانانى سنورێک بۆ مەترسییەکانى ئاق قونیلوەکان لە ناوچەکەدا.(24)

        لەساڵى (814ک / 1411ز) قەرەیوسف بەهاوکارى میرە کوردەکانى ناوچەکە خۆى ئامادەکرد بۆ پەلاماردانى ئاق قۆینلوەکان لەشارى ئامەد کە کوڕێکى قەرە یولوک وهەندآ لە میرەکانى شارەکە لە ئامادە باشیدا بوون، هێرشەکە بەتاڵانکردنى قەڵاى چەرموک دەستى پێکرد و خەڵکێکى زۆریان لێ کوشتن ئەمەش ناچارى کردن داواى ئەمانیان لێکردن بەرامبەر بە هەزار ئەسپ، بەڵام رێککەوتنەکە سەرکەوتوو نەبوو و ناوچەکە ڕووبەڕووى تاڵانى و وێرانێکى زۆر ببوویەوە(25).

        پاشان قەرە یوسف خۆى ئامادەکرد بۆ پەلاماردانى قەرەیولوک لە (ئەرغەنى) و شەڕ لەنێوان قەرە قۆینلوەکان و ئاق قۆینلوەکان دەستیپێکرد، ئەم شەڕە مانگێک زیاترى خایاند، ئەوەبوو قەرەیولوک لەم شەڕەدا شکستى خوارد و قەرەقۆینلوەکان توانیان گەمارۆى ئاق قۆینلوەکان بدەن، بەڵام لەم کاتەدا هەواڵى ئەوە گەشتە قەرەیوسف کە (شا هروخ) هێرش دەکاتە سەر شارى (تەورێز)، ئەمەش واى لە قەرەقۆینلوەکان کرد بریاربوە وازبهێنن لە ئابلوقەى ئاق قۆینلوەکان و بکشێنەوە ، ئەمەش لەپێناو پارێزگارى کردن لە شارى تەورێز، لەمیانەى ئەم هەلومەرجەدا لەسەر گۆڕەپانى سیاسى و سەربازى ناوچەکە بوارێکى باش و لەبار ڕەخسا( بەتایبەتى لە پاش گەڕانەوەى قەرەقۆینلوەکان) بۆ قەرەیولوک کە دووبارە هەوڵە فراوانخوازییەکانى دەست پێبکاتەوە بە داگیرکردنى سنجارو تاڵانکردنى کاروانەکانى موسڵ، هەروەها هێرشبردنە سەر کوردەکانى ئەو ناوچانە و تاڵانکردنى ماڵەکانیان و وێرانکردنى ناوچەکانیان. (26)

 

        لەساڵى (818ک / 1415ز) دووبارە قەرەیولوک هێرشى بردە سەر ئەرزنگان، لەوکاتەدا قەرە یوسف سەرقاڵى پیلانەکانى شاهروخ بوو، ئەوە بوو (پیرعومەر) داواى هاوکارى و یارمەتى لە قەرەیوسف کرد، ئەویش بۆ ئەو مەبەستە ئەسکەندەرى بۆ ڕەوانە کرد، پێش ئەوەى ئەسکەندەر بگاتە ئەرزنگان ئاق قۆینلوەکان ئەو ناوچانەیان تاڵان کرد و قەرە یولوک هەڵهات. (27)

        لەساڵى (820ک / 1417ز) ململانێکانى نێوان قەرەقۆینلوەکان و ئاق قۆینلوەکان لە هەرێمى دیاربەکر پەرەى سەند، بەهێرش و پەلامارى قەرەیوسف بۆ سەر ئاق قۆینلوەکان دەستیپێکرد و توانى سەرکەوتن بەسەر قەرەیولوک بەدەست بهێنێت، ئەمەش دەرفەتێکى باش بوو بۆ مەمالیکەکان بەتایبەتى (مەلیک موئەیەد شێخ مەحمودى مەملوکى) کە هێرش بکاتە سەر (مەلاتیە و بەهسەنى)، هەروەها مەمالیکەکان لە نزیکەوە زۆر بە وردى چاودێرى ململانێکانى نێوان قەرە یوسف و قەرە یولوک یان دەکرد تا سوود لەو بۆشاییە سیاسى و سەربازییەى ناوچەکە وەربگرن ، لە ئەنجامى ئەم ململانێیەشدا بە ڕێککەوتنامەیەکى ئاشتى کۆتایى پێهات بەو مەرجەى دەبێت قەرە یولوک قەڵاى ساورى بدات بە قەرە یوسف لە بەرامبەردا ملیۆنێک درهەم و دوو سەد ئەسپ و وشترێک وەربگرێت، ئەم ڕێککەوتنە ئاشتییە لەنێوانیاندا تەنها یەک ساڵى خایاند(28).

        لە پاش یەک ساڵ ئاشتى و ئاشتبوونەوە ململانێیەکانى  نێوان ئاق قۆینلوەکان و قەرە قۆینلوەکان ڕووى لە هەڵکشان کرد و بەهێرش و پەلامارى قەرە یولوک بۆ سەر شارى ماردین دەستى پێکرد، لەم هەڵمەتەدا ئاق قۆینلوەکان بەشێوەیەکى دڕندانە ناوچەکەیان تاڵان و وێرانکرد و زیانێکى زۆریان پێى گەیاند و توانیان نزیکەى (220) دووسەد و بیست گوند و (8) هەشت قەڵا ئاوارە بکەن و ناوچەکانیان بخەنە ژێر کۆنترۆڵى خۆیانەوە. ئەم ڕەفتارانەى ئاق قۆینلوەکان قەرە یوسفى توڕە کرد و هەڵمەتێکى بۆ ئامادەکرد، ناچار قەرە یولوک بەرە و ئامەد هەڵ هات و پاشان بۆ قەڵاى (النجم)، بەڵام قەرە یوسف بەمە وازى لێ نەهێنا، بەڵکو شوێنى کەوت، ئاق قۆینلوەکان هیچ چارێکیان نەما تەنها رووکردنە مەمالیکەکان نەبێت، قەرە یوسف توانى ڕووبارى فورات ببڕێت و شکست بە ئاق قۆینلوەکان بهێنێت و زیانێکى زۆریان لێ بدات، لەسەر و بەندى ئەم ڕووداوانە کوڕێکى قەرە یوسف بە ناوى (پیربوداق) هێرشى کردە سەر شارى عینتاب و توانى داگیرى بکات و (100) سەد هەزار درهەم و (40) چل ئەسپى لێسەندن، پاشان ڕوویکردە شارى (پیرە چک) هەرچەندە دانیشتوانى شارەکە قارەمانانە بەرگرییان لە شارەکە کرد، بۆیە قەرە یوسف تاڵانى و میراتى شارەکەى بەخشیە سەربازەکانى، بەمەش ئاق قۆینلوەکان شارەکەیان بەجێهێشت و ڕوویانکردە شارى حەلەب، هەرچەندە قەرە قۆینلوەکان تا نزیکى شارى حەلەب پێشڕەویان کرد، بەڵام قەرە یوسف داواى لێبوردنى لە مەمالیکەکان کرد و ئەوەى بۆ ڕوون کردنەوە کە تەنها ئامانجى سزادانى قەرە یولوک بووە ئەویش بەهۆى کردەوە ناشیرینەکانى لەشارى ماردین نەوەک بەزاندنى سنوورى دەسەڵاتى مەمالیکەکان. (29)

        لەساڵى (823ک / 1420ز) ئاق قۆینلوەکان بەسەرکردایەتى قەرە یولوک لە تۆڵەى کوڕەکەى قەرە یولوک هێرشیانکردە سەر (پیر عومەر) والى ئەرزنجان ، هاوکات (پیر عومەر) ڕووى لە (عەتاق) کردبوو، لە لایەن (پیلتن بەگى کوڕى پیر عەلى) فەرمانڕەوایى (کیفى) هەواڵى پیر عومەر گەیشتە قەرە یولوک ، ئەویش بۆ ئەم مەبەستە هەموو سوپاکەى کۆکردەوە، توانى پەلامارى (پیر عومەر) بدات و شکستى پێ بهێنێت و خودى پیر عومەریش بکوژێت. (30)

        لە ئەنجامى ململانیەکانى نێوان ئاق قۆینلوەکان و قەرە قۆینلوەکان وەک لەم کورتە باسە مێژووییەدا ئاماژەمان پێداوە، خێڵە تورکمانەکان لەڕووى سیاسیەوە ژیانەوە، جگە لە پەرە سەندن و هەڵکشانى ململانێى سەربازییەکانى نێوانیان بەهۆى هێرش و پەلامار و کارى تاڵان و وێرانکردنى زۆربەى ئەو ناوچانەى کە دەکەوتنە کۆڕەپانى شەڕەکانیان، لەگەڵ ئەوەى ئاق قۆینلوەکان چالاکى سیاسى و سەربازییەکانیان زووتر دەستى پێکردووە، کەچى قەرە قۆینلوەکان توانیویانە لەڕووى سیاسى و سەربازییەوە دەرفەتەکە بقۆزنەوە و دەسەڵاتیان بسەپێنن، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێ دەسەڵاتەکانى تر ببنە پاشکۆى قەرە قۆینلوەکان، بەتایبەتى قەڵاو سەرداریەتە کوردیەکان پێویستیان نەما تاوەک سەردەمى مەغۆلەکان ڕووبەڕووى هێرش و پەلامار و تاڵان ببنەوە، بەڵکو خاوەنى تەواوى دەسەڵات و سەروەرى قەڵا و شارەکانیان بوون و لە هەندآ کاتدا هاوشانى خێڵە تورکمانەکان بەشدارى ڕووداوەکانیان کردووە، لەلایەکى ترەوە ئاق قۆینلوەکانیش لەم دەرفەتەدا پێگەى خۆیان چەسپاندووە، قەرە قۆینلوەکان بەپێى بارودۆخ و خواستى رۆژگار هەڵوێستیان لەبەرامبەردا جودا بووە،ئاق قۆینلوەکان لە نێو ڕەوشى هەردوو هەرێمى خەڵات و دیاربەکردا چ قەرە قۆینلوەکان بە دەسەڵاتى مەرکەزى گەیشتبن یاخود نەگەیشتبن، توانیویانە ناوچەکانى خوارووى دیاربەکر بخەنە ژێر قەڵەمڕەوى خێڵەکى خۆیان و چەندان قەڵاو ناوچەى دیکەش داگیربکەن.

        لەکۆتاییدا دەتوانین بڵێین شوێنەوارى ململانێى نێوان ئاق قۆینلوەکان و قەرە قۆینلوەکان بەسەر هەرێمى دیابەکر بەگشتى و میرە کوردەکاندا بەتایبەتى بە جۆرآ دەرکەوت، کە لەهێرش و دژە هێرشى هەردوو خێَڵدا قەڵا و شار و شارۆچکەکانیان داگیردەکران و سەرانەیاندەدا، ئەمەش نائارامییەکى سیاسى لە زۆربەى کوردستاندا دروست کردبوو و کوردەکان زیانێکى زۆریان لێکەوت و زەوییان سووتێنرا، لەگەڵ ئەوەى لەلایەن قەرە یولوک و قەرە یوسفەوە، میرە کوردەکان ڕووبەڕووى هێرش بوونەوە، بەڵام لە بەڕێوەبردنى شار و قەڵاکانیاندا سەروەرى خۆیان لەدەست نەدا.

 

        ئوزون حەسەن:

        ئوزون حەسەن یەکێک بوو لە سەرکردەکانى بنەماڵەى ئاق قۆینلوەکان، لە ســاڵى (857ک / 1453ز) توانى ڕێککەوتنامەى ئاشتى لەگەڵ قەرە قۆینلوەکان واژۆ بکات، ئەم ئارامى و ئاشتیەى کە لەنێوان هەردوو لادا بەرقەرار بوو دەرفەتێکى باشى بۆ ئوزون حەسەن رەخساند کەوا خۆى ئامادە بکات بۆ دەست پێکردنى هەڵمەت و شاڵاوەکانى بۆ سەر میرە کوردەکان بە تایبەتى کوردەکانى قەڵاى (بیرە جک و سروچ) کە چەند جارێک هێرشیان کردە سەریان و ناوچەکانیان بە تاڵان برد و هیچ دەست پارێزیان لە دانیشتوانەکەیان نەکرد، پاشان هەندێک لە میرەکانى ئاق قۆینلو بە فەرمانى ئوزون حەسەن پەلامارى کوردەکانى دەوروبەرى قەڵاى (ئوروم) و کوردەکانى (ئویوم ئاغەچ) یاندا و هەموو ناوچەکانیان تاڵان و ویران کرد، جگە لە ڕەفتارە ناشیرینەکانیان هەموو دیلە کوردەکانیان لەنزیک (سەمیسات) کوشت. (31)

        سیاسەتى ئوزون حەسەن بەرامبەر میرە کوردەکان سیاسەتێکى دوژمنکارانە بوو، هەموو هەوڵەکانى لە پێناو نەهێشتنى سەروەرى دەسەڵاتە کوردیەکان بوو، بەپێچەوانەى سیاسەتى قەرە قۆینلوەکان کە سیاسەتێکى تایبەتیان هەبوو، ئەویش دەست تێوەرنەدان بوو لە کاروبارى ناوخۆى میرنیشین و دەسەڵاتە کوردیەکان، ئەمەش بۆ خۆى کەشێکى ئارامى بەخشییە ناوچە کوردیەکان و پەیوەندى دیپلۆماسى و دۆستانەى بەر قەرار کرد لەنێوان کوردەکان و قەرە قۆینلوەکان.

        ئوزون حەسەن لە هەمان ساڵدا سیاسەتێکى نوێى پێچەوانەى سیاسەتەکانى پێشووى پیادەکرد لەگەڵ میرە کوردەکان لەو کاتەى کە قەرە قۆینلوەکان سەرقاڵى خوراسان بوون، ئەویش بە پەیوەندى کردنى هەر یەک لە (میر شەمسەدینى بەدلیسى و میر ئیبراهیم بەگى سولەیمانى و میر ساسون) بە ئوزون حەسەن و مانەوەیان بۆ ماوەى یەک مانگ لەلاى، ئەمەش ڕاست و دروستى پەیوەندیەکانى نێوان هەردوولادا نیشان دەدا، بەڵام ئەوەى جێگاى ئاماژە بۆ کردنە ئەوەیە کە ئوزون حەسەن ئامانجى تایبەتى خۆى هەبوو لەم جۆرە پەیوەندیە دا کەمەبەستى زانینى هێز و تواناى میرە کوردەکان و ئاشنابوون بوو بەناوچە کوردییەکان تاکوو داگیرکردنى کارێکى ئاسان بێت. (32)

        لەچوارچێوەى بەرنامە و پیلانەکانى ئوزون حەسەن بەرامبەر بە میرە کوردەکان ئەمجارەیان بیانوى بە (شێخ حەسەنى کوردى) گرد کە پەیوەندى دۆستانەى هەبوو لەگەڵ قەرەقۆینلوەکان، بەڵام (شێخ حەسەنى کوردى) لە پێناو پاراستنى (چەمشگەزەک) هەنگاوێکى ژیرانەى نواند بە دڵنیاکردنى نوێنەرى ئوزون حەسەن، ئەویش بووە هۆى ئەوەى کە ئاق قۆینلوەکان ناوچەکانیان بەجێبهێڵن، ڕوو بکەنە (بەشیر) و پاشان بۆ قەڵاى (عەتاق) و داواى لە میر (شاهین بەگى)کرد کەوا ملکەچى خۆییان بۆ ڕابگەیەنێت، بەڵام ئەو قایل نەبوو، بە داواکاریەکەى، بۆیە ئوزون حەسەن بڕیارى هێرش کردنى دا و سوپاکەى توانى قەڵاکەیان بەناوى (میهرانییان) داگیر بکات و بیخاتە ژێر دەسەڵاتى خۆیان، دواتر سەربازانى ئاق قۆینلوەکان پەلامارى شارى (نسیبین) و گوندەکانى دەروبەرى ماردین یاندا، جگە لە تاڵان و وێرانکردن سەروەت و سامانێکى زۆریان کۆکردەوە(33).

        لە سەروبەندى ڕووداوەکانى ململانێى نێوان ئاق قۆینلوەکان و قەرە قۆینلوەکان لە ساڵى (857ک / 1452ز) (تۆقانى کوڕى عەرەبشاى ئایینلو) هێرشى کردە سەر ئەرزنگان، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو لەداگیرکردنى، پاشان ئوزون حەسەن ڕووى کردە مەرداسیەکان و زیانێکى زۆرى پێ گەیاندن و پاشان گەڕایەوە ئەرزنگان، هەروەها لە چوارچێوەى بەرنامە داگیرکارییەکانى پەلامارى (حێن کیفا) یدا و هەوڵێکى زۆریدا داگیریبکات، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو، دواجار ئوزون حەسەن پەیماننامەیەکى لەگەڵ (مەلیک خەلەف) واژۆکرد و زێڕ و زیوێکى زۆریان لێ سەند و دواتر ڕووى لە (باتمان) کرد، ئەوەى جێگاى ئاماژە بۆ کردنە ئوزون حەسەن وازى لە (حێن کێفا) نەهێنا و هەوڵەکانى بەردەوام بوو بۆ داگیرکردنى، لەسەر وبەندى ئەم ڕووداوانە ئاق قۆینلوەکان ڕوویان کردە جەزیرە ، هەر چەندە لەم ناوچەیەدا قەرە یولوک وەک ئاماژەمان بۆ کرد (سآ) جار بەرامبەر ئەسکەندەر شکستى خوارد بوو، لەگەڵ ئەوەشدا، میرانى جەزیرە لە پێناو پاراستنى ناوچەکانى خۆیان لە مەترسیەکانى ئاق قۆینلوەکان ئەگەر بۆ ماوەیەکى کاتیش بێت دیارییان پێشکەش بە ئوزون حەسەن کرد، لەوێوە ئاق قۆینلوەکان ڕوویان لە شێخ کەندى کرد. (34)

        ئوزون حەسەن لە ساڵى (866ک / 1461ز) سوپایەکى ئامادەکرد بەسەرکردایەتى (خەلیل تواجى) بەمەبەستى پەلاماردانى قەڵاى هەیسەم پاش گەمارۆدانى توانیان داگیرى بکەن و هەموو دیلەکانى نێو قەڵاکە کە نزیکەى (200) دوو سەد کورد دەبوون هەموویان کوشت، پاشان ڕوویان کردە (حێن کێفا) مەلیک خەلەف توانى لە هەموو هێرش و پەلاماردانەکانى ئاق قۆینلوەکان خۆى ڕاگرێت و شکستیان پێ بهێنێت، ئوزون حەسەن لە ڕووى سەربازییەوە سەرکەوتوو نەبوو ناچار پەناى بردە بەر تەکتیک بەهاندانى دوو کەس بەناوەکانى (زەین ولعابدین و مەلیک ئەیوبى) کە هەر دووکیان ئامۆزاى مەلیک خەلەفن، تا بتوانن مەلیل خەلەف بکوژن بەرامبەر ئەم کارەیان (حێن کێفا)یان پێى دەسپێرآ، ئەوەبوو ئوزون حەسەن بەو تەکتیکە توانى دوو ئامانج بپێکێت: یەکەمیان نەهێشتنى مەترسیەکانى مەلیک خەلەف لەسەر ئاق قۆینلوەکان، دووەمیان داگیرکردنى (حێن کیفا) لەلایەن خۆیانەوە بوو. (35)

        ئاق قۆینلوەکان لە ساڵى (869ک / 1464ز) بە فەرمانى ئوزون حەسەن فەرمانیاندا بە (خەلیل تواجى) تا خۆى ئامادە بکات بۆ هەڵمەتێکى گەورە بۆ سەر ناوچەکانى دەوروبەرى (حێن کێفا) بە تایبەتى کوردە یەزیدییەکان کە کەوتنە بەر شاڵاو و پەلامارى دڕندانەى ئاق قۆینلوەکان کە بەهیچ شێوەیەک دەست پارێزیان لێى نەکردن، جگە لە تاڵان و وێرانکردنى ناوچەکانیان. (36)

 

        دووبارە ئوزون حەسەن لە ساڵى (871ک / 1366ز) لەشکرێکى ئامادەکرد بە سەرکردایەتى برایەکى بەناوى (جیهانشا) بۆ داگیرکردنى قەڵاکانى کوردستان، بەر لەوەى قەرە قۆینلوەکان شاڵاوى خۆیان بکەن بۆ سەر هەرێمى دیاربەکر و خەڵات، ئەوەبوو ئاق قۆینلوەکان ڕوویان لە قەڵاى (شاخ) لە جەزیرە و (میهرانى) کرد و گەمارۆیاندا، هاوکات (عەلى بەگى پەروانە)تەرجیلى ، گەمارۆدا و داگیریانکرد، پاشان (عەلى قوچە) قەڵاى نەوشادى داگیر کرد، قەڵاى (عینودار) و قەڵاى (پاڵو) یان داگیرکرد، هاوکات قەرە قۆینلوەکان بە لەشکرێکەوە توانیان قەڵاى خەڵات داگیر بکەن، لە سەروبەندى ئەم ڕووداونەدا ئوزون حەسەن پەلامارى (سعیرت)ىدا، لەوکاتەدا هەواڵى لەشکرى عوسمانییەکانى پێگەشت کەوا ڕوویان لە (قویلە حەسار)کردووە، ئەویش ڕووى لە ئەرزنگان کرد، هەرچەندە هەردوولا هەندآ پێکدادان لەنێوانیاندا روویدا، بەڵام توانیان لە ڕێگەى چەند نوێنەرێک لە نێوان هەردوولادا ڕێککەوتنامەیەک واژۆ بکەن و ئاشتى و ئارامى باڵ بکێشێت بەسەر پەیوەندییەکانیان لە ناوچەکەدا . (37)

        لەهەمان ساڵدا ئوزون حەسەن ڕووى لە رەقە کرد و میرەکانى قەڵاى عەتاق و قەڵاکانى کوردستان ملکەچى خۆیان بۆ راگەیاند.

        جپهانشاى قەرە قۆینلوەکان لە ساڵى (871ک / 1466ز) بڕیارى هێرشێکى بەرفراوانیدا بۆ سەر ئاق قۆینلوەکان لە دیاربەکر، لە ئەنجامى ئەم پەلامارەدا (جیهانشاى) قەرە قۆینلوەکان کوژرا و دەوڵەتى قەرە قۆینلوەکان ڕووى لەهەڵدێر کرد، بەمجۆرە ئوزون حەسەن سنورى قەڵەمڕەوى قەرە قۆینلوەکانى بۆ واڵا بوو، پاشان ڕووى لەشارى بەغداد کرد، هەروەها هەندآ لە میرە کوردەکان ملکەچى خۆیان بۆ ڕاگەیاند، جگە لە (شا عەلى حاجیلوى) قەرەقۆینلۆى حوکمڕانى (هەولێر و سنجار) بە هەمان شێوەى میرە کوردەکان ملکەچى خۆى بۆ ئوزون حەسەن ڕاگەیاند. (38)

        لەپاش کوژرانى (جیهانشا) سوڵتان (ئەبو سەعید) عێراق و ئازەربایجانى بە موڵکى خۆى زانى، ئەوەبوو لە ساڵى (872ک / 1467ز) لە خۆراسانەوە سوپایەکى گەورەى ئامادەکرد بۆ سەر ئاق قۆینلوەکان، لەمیانەى ئەم ڕووداوانەدا ئوزون حەسەن بە نوێنەرێک پەیامێکى بۆ ڕەوانە کرد و تێیدا ئەوەى بۆ روونکردبوەوە کە عێراق بۆ سوڵتان (ئەبو سەعید) بێت و ئازەربایجانیش بۆ خۆى (ئوزون حەسەن)، بەڵام سوڵتان بەم پێشنیارە ڕازى نەبوو، ئەمەش دۆخەکەى ئاڵۆزترکرد، هەردوولا لە ساڵى (873ک / 1468ز) ڕووبەڕووى یەکتربوونەوە، سەرئەنجام ئوزون حەسەن سەرکەوتنى بەدەستهێنا و سوڵتان (ئەبو سەعید)یش کوژرا، پاشان ئوزون حەسەن (میر داروغە)ى بۆ مەملەکەتە تازەکەى دامەزراند، بەمەش بەشێکى هەرێمى کوردستان و هەمەدان و دەوروبەرى لەژێر فەرمانڕەوایى ئاق قۆینلوەکاندا بوون. (39)

        هەندآ لە سەرکردەکانى ئاق قۆینلوەکان درێژەیان دا بە هەڵمەت و پەلامارەکانى خۆیان بۆ ناوچەکانى دەوروبەرى (هەولێر و موسڵ و بەغدا)، هەروەها لە ساڵى (873ک / 1468ز)دا ئاق قۆینلوەکان پاش سەرکەوتنەکانیان ڕوویانکردە قەڵاکانى کوردستان و دەستیان نەپاراست لە خراپەکارى و تاڵان و وێران کردن و کوشتارى کوردەکان.

        ئوزون حەسەن لەپاش کوشتنى (جیهانشاى) قەرەقۆینلۆ دە ساڵ فەرمانڕەوایى ئاق قۆینلوەکانى کرد، لە ساڵى (882ک / 1477ز) لە تەمەنى پەنجاو چوارساڵیدا کۆچى دوایى کرد، لەپاش خۆى بەپێى نەریتى خێڵەکییان (خەلیل)ى کوڕە گەورەى ببووە سەردار و گەورەى ئاق قۆینلوەکان. (40)

        لەکۆتاییدا دەتوانین بڵێین ململانێى بەردەوامى بنەماڵەى ئوزون حەسەن دەرفەتێکى باشى رەخساند بۆ سەفەوییەکان تا شار و شارۆچکەکانى سنورى دەسەڵاتى ئاق قۆینلوەکان داگیر بکەن و کۆتایى بە بنەماڵەى ئوزون حەسەن بهێنن، بە نەمانى دەسەڵاتى دەوڵەتى ئاق قۆینلوەکان تەواوى کوردستان بە شێوەیەکى کاتى سەربەخۆبوو و میرە کوردەکان گەڕانەوە سەر زێدى باوباپیرانیان تا دەستپێکردنى ململانییەکانى عوسمانیەکان و سەفەویەکان لەسەر خاکى کوردستان.

●●●

 

*) پ. ى. د. ئاراس فەریق زەینەڵ، سکوڵى زانستە مرۆڤایەتییەکان، بەشى مێژوو.

 

 

 

 

 

          ثةراويَــزةكان

1. علاء محمود قداوى : العراق في القرن التاسع الهجري ، ل 41 – 44.

2. بايةندوربيةكان: بةواتاى زةوى هةميش بةثيت و بةرةكةت ديَت.(البغدادي :سبائك الذهب في معرفة قبائل العرب ،(د.م.ت) ، ل 92.

3. الغياثى : التاريخ الغياثى ، ل 237 ؛ احمد كسروى : تاريخ، ل 20.

4. كاظم الموسوي :مادة اق قويونلو، دائرة المعارف الاسلامية الكبرىQ ، ج1/ص283 ؛ رابيعة فتاح : كوردستان لة سةدةى ثازدةى زاينيدا ، ل 119.

5. استرابادى: كتاب بزم و رزم، ل 369 – 370.

6. الديار البكرية ، ج1 /10 – 20.

7. بؤ زياتر زانيارى برِوانة ئاراس فةريق زةينةل: ثيَوةندية ديبلؤماسى و بازرطانيةكانى كورد لةسةردةمى بوةييةكاندا ، دكتؤراه نامة ،2008، ز. سليَمانى .

8. رشيد فض الله الهمدانى : جامع التواريخ ، ل 768.

9. بؤ زياتر زانيارى برِوانة: د.زرار صديق توفيق: كردستان في القرن الثامن الهجري ، ل 191 – 240.

10. رابيعة فتاح : س. ث ، ل 132.

11. المقريزى : السلوك لمعرفة دول الملوك ، 4/1/ص 181.

12. المقريزى :السلوك لمعرفة دول الملوك ، 4/1/ص 181.

13. ابوبكر الطهراني : الديار البكرية ، ل 54.

14. البدليسي :شرفنامة ، 204 – 205 ؛ محمد امين زكي بط ، خولاصة ، 2/368.

15. البدليسى : شرفنامة ،249.

16. محمد امين زكي بط ، خولاصة ، 2/ 367 .

17. د.زرار صديق توفيق : س. ث ، ل 297.

18. ابوبكر الطهراني : س. ث  ، ج2/ص 551  ؛ البدليسى : شرفنامة ، ل 197 ، 205.

19. البدليسي : شرفنامة ، ل 177.

20. رابيعة فتاح ، س- ث ، ل 177.

21. محمد امين زكي بط : خولاصة ، 2/367.

22. ثيكولوسكايا: تاريخ ايران ، ل 440.

23. ابوبكر طهراني : س- ث ،ج2/ ص 248.

24. : السلوك ، ج6/ص 248.

25. رابيعة فتاح ، س، ث،ل 134 – 135.

26. المقريزي : السلوك ، 6 / 292 ، الغياثي : س- ث ، 242.

27. المقريزي : السلوك ، 6/ 376.

28. ابن مجد : ابناء ، ج3/ 131 – 133.

29. ابن تغري البردي : النجوم الزاهرة، ح 14/ ص 70.

30. حافظ ابرو : زبدة، ح2 / 738 ؛ ابوبكر طهراني : س- ث، ج1 / ص70.

31. ابوبكر طهراني : س- ث - ، 1/214 – 215.

32. بؤ زياتر زانيارى بروانة (رابيعه فتاح ) : س - ث ، 156 – 157.

33. ابوبكر طهراني : س- ث- ،ج 1/ص230.

34. البدليسي : شرفنامة ، 314 ؛ ابوبكر طهراني : س- ث، ج1/ص 240.

35. ابوبكر طهراني : س-ث، ج2/ ل 367.

36. رابيعة فتاح: س-ث، ل 164.

37. عباس العزاوى : تأريخ العراق ، ج3/228.

38. الغياثي : س-ث-/330؛ علي شاكر : دولة الآق قونيلو ، ص7.

39. ابوبكر طهراني : س-ث، ج2/ ص 449.

40. بؤ زياتر زانيارى بروانة (رابيعة فتاح : س- ث، ل 180).

 

ليستى سةرضاوةكان

1. كتاب دياربكرية، تصحيح: نجاتى لوغال وفاروق سومر ،كتابخانة طهوري ، تهران : 1356 ه.ش)، ض2

2. استر ابادي : كتابى بزم ورزم ، اوقاف مطبعه سى ، (استانبول :1928).

3. حافظ ابرو: زبدة الواريخ ، تصحيح سيد كمال حاج سيد جوادي ، سازمان ضاث وانتشارات وزارت فرهنط وارشاد اسلامي ، (تهران :1372).

4. رشيد الدين فضل الله : جامع التواريخ بكوشش ، بهمن كريمى ،انتشارات اقيال ، تهران.

5. البدليسى : شرفنامة ، ت - مةلا جميل رؤذبيانى ،  موكريانى ، اربيل ، 2001.

6. ابن تغري البردي : النجوم الزاهرة في ملوك مصر والقاهرة ، دار الكتب المصرية، القاهرة : 1949.

7. الغياثي: التأريخ الغياثي ، تحقيق - طارق نافع ، مطبعة اسعد ، (بغداد : 1975).

8. المقديزي: السلوك لمعرفة دول الملوك،تحقيق محمد عبدالقادر عطا، دار الكتب العلمية،(بيروت، 1997).

9. احمد كسروي : تاريخ ثانصد سالة خوزستان ، انتشارات بنطاة مطبوعات طوتنبرط ، (تهران : 1330).

10. زرار صديق توفيق : كردستان في القرن الهجري ، مؤسسة موكرياني ، اربيل ، 2001.

11. عباس العزاوي: تأريخ العراق بين الاحتلالين ، مطبعة بغداد الحديثة ، بغداد ، 1936.

12. محمد أمين زكي بط : خولاصةيةكى تاريخى كوردوكوردستان .

13. على شاكر علي : دولة الاق قوينلو في الاناخول والعراق ، بحث مقبول بالنشر في مجلة المؤرخ العربي .

14. علاء محمود قداوي: العراق في القرن التاسع الهجري/ رسالة دكتوراة، كلية الاداب،جامعة الموصل، 1993.

15. البغدادي :سبائك الذهب في معرفة قبائل العرب ، (د- م- ت).

16. كاظم الموسوي: مادة اق قويونلو ، دائرة المعارف الاسلامية الكبرىQ، مركز دائرة المعارف اسلامي بزرط ، (طهران :1991).

17. رابيعة فةتاح شيخ محمد : كوردستان لةسةدةى ثازدةى زاينيدا ، ضاث يةكةم ، 2005، هةوليَر.

18. ئاراس فةريق زةينةلَ: ثيَوةندية ديبلؤماسى وبازرطانيةكانى كورد لة سةردةمى بوةيهيةكاندا، دكتوراة نامة ، ز-سليَمانى ، 2008.

19. ثيكولوسكايا: تأريخ ايران از دوران باستان تاثايان سدة هجدهم ، ت- كريم كشاورز ، (تهران : 1333 ه – ش).


پەیوەندی کورد و سۆمەرییەکان تا کەی کێشەی سۆمەرییەکان بە هەڵواسراوی بمێنێتەوە؟

posted Jun 11, 2016, 11:56 AM by Adil Mohammed Noori

نووسینی: فاتیح عەبدوڵڵا محەممەد(*)


        سۆمەرییەکان یەکێکن لە گەلە دێرینەکانى کوردستان و باشوور و باشورى رۆژهەڵاتی وڵاتى نێوان دوو رووبارە. لەسەر کاتى دەرکەوتن و رەچەڵەکى ئەم نەتەوەیە مشتومڕى زۆرى هەیە و تاکو ئێستا یەکلانەکراوەتەوە کە سەر بە چی رەگەزێکن و لە کوێوە هاتوون؟ تەنها ئەوە نەبێت سەلمێنراوە رەگەزى سامى نەژاد نین، واتە زۆر جیاوازن لە ئەکەدی و ئاشورى و بابلی و کلدانی و ئارامى و عەرەب. هەروەها چەندین بۆچوون هەن دەربارەی ئاری بوونی سۆمەرییەکان، بەڵام تا ئێستاش بڕیار نەدراوە ئەمانە ئارى نەژادن، یان نا، ئەوەش سەرنجمان بۆ خاڵێکى تر رادەکێشێت ئەویش ئەوەیە ئەگەر ئەمانە سەر بەو دوو کۆمەڵەیە نەبن کەواتە ئەى خەڵکى کوێن، لە کوێوە هاتوون؟ لە چ رەگەزێکى مرۆڤایەتییەوە نزیکن؟ خۆ کۆمەڵێک گەلى رەسەن لە کوردستاندا هەن وەک سوباری و گۆتی و لۆلۆ کە ئاریى نین، بەڵام بە خەڵکى رەسەنى کوردستان دادەنرێن. کەواتە سۆمەرییەکان زۆر نزیکن لە سوبارى و کاشییەوە لە رووى دیاریکردنى رەگەزەوە. خۆشبەختانە تاکو ئەمڕۆ بەپێى مێژووى و شارستانى و جوگرافى و زمانەوانى و مرۆى و رەگەزناسى و .. هتد. ئەوەش سەلمێنراوە کە سۆمەر نزیکایەتیان لەگەڵ کورد و نەتەوە کۆنەکانى کوردستان وەک سوبارى و کاشى و گۆتى و لۆلۆى و خورى میتانى و ئیلامی و هەندێ خێڵى گەورەى ئەمرۆى کوردستاندا هەیە، وەک فەیلى و ئەو کوردانەى ئەمرۆ لە ناوچەى بەدرە و جەسان و شوێنى نزیک لە پاشماوەى شارە سۆمەرییەکاندا دەژین. ئەگەر ئێمە یەک بە یەک باس لەو بەڵگانە بکەین دەتوانین بگەینە ئەو راستییە و کێشەى هەڵواسراوى سۆمەر یەکلایى بکەینەوە. با لە سەرەتاوە بە بەڵگەى جوگرافیایى و شوێنناسی دەست پآ بکەین کە وەک ئاڕاستەى کۆچى سۆمەر بە هەند وەردەگرێت.

        لێرەدا بۆچوونى هەندێ شوێنەوارناس دەخەینەڕوو لەسەر رەگەز و چۆنێتى هاتنى سۆمەرییەکان بۆ میسۆپۆتامیا، دواتر شییان دەکەینەوە. پێشئەوە پێویستە بزانین وشەى سۆمەر لە چییەوە هاتووە و شوێنیان کوێیە؟ بەشێکى زۆر لە توێژینەوەکان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە وشەى (سۆمەر – شومر) بۆ یەکەمجار لە دەقەکانى سەردەمى پاشاى ئور کە نازناوى خۆى وەک پاشاى وڵاتى سۆمەر ئەکەد داناوە هاتووە. بەماناى (زەوى) یان (سید الارچ القێب - گەورەى زەوى ناوچە قامیشەڵانەکان ).(1) هەروەها سۆمەر لە بنچینەدا لە دوو بەش پێکهاتووە (سو) واتە گەل (مر) واتا دانیشتوو – نیشتەجآ – مرۆڤ .(2) هەروەها جۆرج روو دەڵێ: (ناوى سۆمەر بۆ ناوى ناوچەیەک لە باشورى میسۆپۆتامیا بەکارهاتووە کە بە شۆمەریش ناسراوە یان بۆ دەوڵەتەکەیان بەکارهاتووە).(3) هەروەها (یولیوس ئۆپیرت) یەکەم کەس بوو زاراوەی سۆمەری بەکارهێنا لە ساڵی 1869زدا.(4)

        سنوورى جوگرافیاى وڵاتى سۆمەر دەکەوێتە باشور و ناوەڕاستى میسۆپۆتامیاوە، لە باشورەوە کەنداوى عەرەب و وڵاتى ئیلام هەندێجار هەموو وڵاتى نێوان دوو رووبارەیان لە ژێر دەستبووە لە باکورەوە خاپوور لە رۆژئاواشەوە رۆژئاواى کوردستان.(5) لە گرنگترین شارەکانى سۆمەر ئەمانە بوون: (لکش ، ئورک ، ئور ئایسن و لارسا و ئوما و ئەریدۆ و نیپور)(6)

        سەبارەت بە رەگەزیان بۆچوونى جیاواز و ناکۆک هەیە، هەر لەبەرئەوەشە تاوەکو ئەمڕۆ زاناکان نەیانتوانیوە ئەو کێشەیە یەکلایی بکەنەوە و ناویانناوە (کێشەى سۆمەر) (المشکیلە السومرییە ). ئەمەش بە پشتبەستن بە هەندآ بەڵگەى زمانەوانى و رەگەزى ... هتد. بۆچوونێک دەڵێت: سۆمەرییەکان کۆمەڵە خەڵکێکن لە چاخەکانى پێش مێژووەوە لەوێدا ژیاون و بناغەى شارستانییەتییەکان داناوە. گەلێکى رەسەنى ناوچەکەن و سەر بە هیچ رەگەزێکى سامى و ئارى نین، ئەمانە بە سۆمەر یان شومر ناسراون.(7) هەندێکى تر دەڵێن: لە رۆژهەڵات و باکورى رۆژهەڵاتەوە هاتوون لە رێگاى ئێران و ئەرمینیاوە، بەڵگەش بۆ ئەمە داستانێکى سۆمەرییە کە هى پاشاى سۆمەر (انمرکار) لە خێزانى یەکەم لە شاری ئور و لە دواى تۆفان، باس لەوە دەکات کە باووباپیرانیان بە ناوچەى شاخاویى و بەرزدا هاتوون. هەر بۆیە (سمۆئیل کریمەر) پێیوایە لە قەوقاز و قەزوینەوە هاتبن و لە چاخى نوآ و کانزایى و سەردەمى شارستانییەتى عوبێد و ورکا ْ دا. هەروەها دەڵێت دواى ئەوەى بەرێگاى ئێراندا گەیشتۆنەتە ناوچەکە خۆیان بەهێزکردووە و خۆیان سەپاندووە، چونکە ئەو سەردەمە بە چاخى پاڵەوانیش (العصر البطولە)ش دەناسرێت. هەندێکى تر دەڵین: پێدەچێت لە هندستان و ئەفغانستان و بلوجستانەوە هاتبن و لە ئێران ماونەتەوە، پاشان بەرە و میسۆپۆتامیا هاتوون بە رێگاى ئاوى.(8) تاکە بەڵگەشیان بۆ ئەم بۆچوونە لێکچوونى گلێنەسازى (فخار)ە لەگەڵ وڵاتى سۆمەردا. کۆتا بۆچوون دەڵێت: لەوانەیە لە ناوچە شاخاوییەکانى دیالەوە چوبێتن بۆ باشوور، چونکە سۆمەرییەکان گەلێکى شاخاوى جەنگاوەر بوون سەرەڕاى ئەوەش خاوەن شارستانییەتێکى پێشکەوتوو بوون پێش داهێنانى نوسین کەلوپەلى پێشکەوتوویان بەکارهێناوە کە سەرچاوەکەى ناوچە شاخاوییەکان بووە، لە هەزارەى چوارەمى پ. ز دا بەرە و باشوور رۆیشتوون. هەروەها سمۆئیل کریمەر پێیوایە سۆمەرییەکان لە کۆتایى هەزارەى چوارەمى پ. ز و هەزارەى سێیەمى پ. ز هاتوونەتە ناوچەکە یان لە چاخەکانى پێش مێژوو یان لە چاخى (عوبێد و وەرکا ْ و اریدو) کە هەزارەى پێنجەم دەکات. لەم روانگەیەوە هەریەک لە زانایانى وەک سمۆئیل هنرى کوک و سمۆئیل نوح کریمەر و فرانکفۆرت وجۆرج روو، تەها باقر و فازڵ عبدالواحید لەگەڵ ئەو بۆچوونەن کە سۆمەرییەکان نیشتمانى رەسەنیان وڵاتى ناوچە شاخاوییەکانى میسۆپۆتامیایە لەوێشەوە دابەزیونەتە خوارەوە. کەواتە زێدی ئەوان کوردستانە. هەروەها هندکوک و ئەحمەد سوسە پێیانوایە لە ناوچەی ئیلامەوە هاتوون، هاری ساکزیش دەڵێ: لە رۆژهەڵاتی بابلەوە هاتوون.( 9) لەگەڵ ئەمانەشدا لە کۆنفرانسێکى زانستیدا لە ساڵى 2000 ز لە بەغداد، سەبارەت بە کنە و پشکنینەکان و پاشماوە شوێنەوارییەکان هەڵسەنگاندنى ئەوکارانە ئەنجامدراوە، لە ئەنجامى ئەوکارەدا لەلایەن شارەزایانى ئەو بوارەوە ئەوە راگەیەندرا بە بەڵگەى راستى و زانستى سەلمێنرا نیشتمانى رەسەنى سۆمەر باکورى میسۆپۆتامیابووە.(10)

        وەک پێشتر ئاماژەى پێدرا هەموو ئەو بیروبۆچوونانە ئاماژەن بۆ سەلماندنى ئەو راستییەى کە سۆمەرییەکان پەیوەندییان بە دانیشتوانى کۆنى کوردستانەوە هەیە. ئیتر چى لەگەڵ گوندى چەرموو یان زاوى چەمى یان شانیدەر و هەزارمێرد لە چاخەکانى پێش مێژووەوە، چى لە رووى رەگەز و چى لە رووى شوێنى یەکەم و نیشتمانى رەسەنى سۆمەرەوە بێت.(11) بەتایبەتی لەگەڵ سوبارییەکان وەک توێژەر نعیم فرح دەڵێ: (یەکەمین گەلی باکوری میسۆپۆتامیا سوبارییەکانن و لەگەل سۆمەردا زۆر نزیکن و دەگەڕێنەوە بۆ سەر یەک رەگەز، لە بنچینەدا یەک کۆمەڵ بوون و دواتر بوونەتە دوو بەشەوە، سۆمەر بەرەو باشور رۆشتوون و سوباریش لە باکور نیشتەجێبوون).(12)

        هەروەها کێشەى کۆچى گەلان و جوڵەیان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکى تر، یان ئەو ئاڕاستەیەى کۆچەکەى لێوە دەکرێت و بۆى دەچێت جێی بایەخى توێژەران دەبێت. بۆیە هەموو ئەو توێژەرانەى باس لە کۆچى مرۆڤایەتى دەکەن باس لە ئاڕاستەى جووڵەى کۆچەکان دەکەن. یان باس لە تواندنەوەى بەفر و خۆشبوونى ئاووهەوا دەکەن. مەبەست لەمە ئەوەیە کە دواى ئەوەى شوێنەوارناسەکان چەندین شوێنەوارى گرنگ و سەرەتای ژیانى مرۆڤایەتییان لە باشورى کوردستان دۆزییەوە وەک شانیدەر و هەزار مێرد و پاڵى گەورە و زاوى چەمى و چەرموو لە چاخەکانى بەردینى کۆن و ناوەڕاست و نوێدا، کە مێژووى ئەمانە بۆ (100.000 – 6500 )پ. ز دەگەڕێتەوە، ئەمانە ئەوە دەسەلمێنن کۆمەڵێ مرۆڤى سەرەتایى لەم ناوچەیەدا ژیاون، یەکەم هەنگاو مرۆڤى ئەشکەوتى هەزارمێرد و شانیدەر بوون لە چاخى بەردینى کۆن. بە راوشکار و بەرى درەختەکان ژیاون سادە و ساکار بوون جگە لە چەند کەلوپەلێکى لە بەرد دروستکراو و بەکارهێنانى ئاگر و ئەشکەوت هیچى تریان نەبووە، بەڵام هەر ئەم مرۆڤانەن و نەوەکانیانن وردە وردە پێش دەکەون. بۆ نموونە دانیشتوانى شانیدەر لە چاخى بەردینى ناوەڕاستدا ئەشکەوت جێدەهێڵێن و دێنە کەنارى زێی گەورە و دەستدەکەن بە کشتوکاڵ و خانوو دروست دەکەن بە شێوەى کوخ و وەک سەرەتایەک بناغەى بەردیان بەکارهێناوە. رەنگە وەک شوێنى هاوینەش بەکارهاتبێت و لە زستاندا گەڕاونەتەوە ئەشکەوت، بەڵام پشکنینەکانى زاوى چەمى ئەوەى سەلماند ئەم مرۆڤانە لە گوندى بچوکدا ژیاون. کەواتە ئەمە هەنگاوێک لە ئەشکەوت دوورکەوتنەوە و بەرەو کەنارى رووبارەکان هاتوون دواى ئەوەى ئاووهەوا خۆش بووە، هەروەها پێدەچآ هەر ئەم مرۆڤانە لە چاخى بەردینى نوێدا بەرەو باشور و خۆرئاوا رۆشتون و بنکەى شارى بچوک بچووکیان دامەزراندوە وەک ئەوەى گردى حەلەف لە رۆژئاواى کوردستان و حەسونە و شمشارە و سامەرا لە باشورى کوردستان لە چاخى بەردینى کانزاى لە ماوەى ساڵانى (6500 – 3500 )پ.ز.(13)

        ئەمە لە لایەک لەلایەکى ترەوە دانیشتوانى ئەشکەوتى هەزار مێردى سلێمانى و باڵى گەورەى بازیان لە چاخى بەردینى کۆندا راستییەکە و لەلایەن شوێنەوارناسە بەناوبانگەکانى ئەمریکاوە ئیشى تێداکراوە وەک (دروسى گارودى و هاو ...) ئەوەى جێى سەرنجە پێدەچێت دواى خۆشبوونى ئاووهەوا ئەم دانیشتوانە بیریان لە گۆڕینى ژیانى سەرەتایی خۆیان کردۆتەوە و بەرەو کەنارى رووبارەکان هاتوون و ژیانى ئەشکەوتیان تێپەڕاندوە، لە نزیک رووبارى باسەڕە و شیوەسور خەریکى کشتوکاڵکردن و نیشتەجێبوون بوون. باشترین نموونە دانیشتوانى گوندى چەرمووە کە گوندێکیان لە بنارى چیا و کەنارى روبارى شیوەسور دروستکردووە کە (25) ماڵ بووە و 150 کەسى تێدا ژیاوە، پاشماوەى گۆزە و کەلوپەلى قوڕین وەک قاپ و قاچاخ و داس و تەور و کەرەسەى دورینەوە و گەنم و جۆ و پاقلە و ئێسکى ئاژەڵى ماڵیکراو دۆزراوەتەوە.(14) ئەمەش بۆ ماوەیەکى زۆر لە جیهانى زانستى شوێنەوارناسى و مرۆڤایەتیدا بە یەکەم گوندى کشتوکاڵى دادەنرا لە جیهاندا.

        دەکرێت بپرسین ئەم خەڵکە لە کوێوە هاتوون خۆ هەر لەو گوندە درووست نەبووە. خۆ دەبێت لە شوێنێکى نزیکى ئەو ناوچەیەوە هاتبن، بە بۆچوونى ئێمە ئەم دانیشتوانەى گوندى چەرموو هەمان مرۆڤەکانى هەزارمێرد و پاڵى گەورەن وردە وردە لە ئەشکەوت دورکەوتونەتەوە و لە کەنارى دەشتاییەکانى دۆڵى بازیان و ئەودیوى دەربەندبازیان نیشتەجێبوون و بە کشتووکاڵ و ئاژەڵدارییەوە خەریکبوون و دەستیانکردووە بە دروستکردنى خانوو وەک گوندى چەرموو، چاخى بەردنى نوآ بە تایبەتى لە ماوەى 6500 پ. ز تا 3500 پ. ز هەروەها دواى زیاتر خۆشبوونى ئاووهەواى ناوچەکە و زۆربوونى ژمارەى دانیشتوان و هاتنەکایەى خێزان و کار دابەشکردن و بیرۆکەى زەویدارى و پاوانخوازى واى لەمانە کرد زیاتر فراوان بن و بەرەو خواروتر برۆن، چونکە ئەکرێت ئەم قۆناغە بە سەرەتاى پەیدابوونى خێزان و خێڵ و خاوەندارێتى و سەرەتاى پەیکەر و هونەر و ئایین و خواوەندەکان دابنرێت وەک دۆزینەوەى پەیکەرى دایک وەک یەکەم خواوەند لە ناوچەکەدا. دیارە ئەم خێزانانەى چەرموو هەریەکە هەوڵیداوە زیاتر بەرهەمبهێنێن و زیاتر کشتوکاڵ بچێنن ئەوەش پێویستى بە زەوى زیاتر بووە. بۆیە جوڵان و گەڕان بەدواى زەوى باشتر و بە پیت تردا خواستى ئەو کۆمەڵەیە بووە، وردە وردە بەرە و پێدەشتەکانى کەرکوک و دۆڵى روبارەکاندا شۆڕبوونەتەوە، بە بەڵگەى ئەوەى کەنارى رووبارەکانى ناوچەى کەرکوک و دیالە مەڵبەندى شارستانییەتى کۆن بوون.

        لێرەوە دەمەوێت ئەوە بڵێم دەشێت ئەم کۆمەڵە مرۆڤانە لە هەزارەى (4 – 5) پ. زدا گەیشتوونەتە باشوور و باشورى رۆژ هەڵاتى میسۆپۆتامیا و تێیدا نیشتەجێبوون، چونکە زەوى فراوان و خاکى بە پیتیان لە بەردەستدا بووە، هەر لەوێدا دەستیانکردووە بە کێڵگە و شارى بچوک بچوک دواتر لە سەردەمێکدا گەشەى کردووە و بووە بە شارە دەوڵەت.

        لێرەدا خاڵێک جێی تێڕامانە، ئەویش ئەوەیە لە سەرجەم شوێنەوارى سۆمەریدا گوند نابینرێت، جگە لە شار و پەرستگا، ئەمەش بەڵگەى ئەوەیە کە ئەم خەڵکانە قۆناغى گوندیان تێپەراندووە لە گوندى چەرموو، هەروەها خاوەن پەیکەر و خواوەند بوون تەنها پێوستیان بە شوێنێک هەبووە ئەو پەیکەر و خواوەندانەى تێدا بپارێزن و پەرستنى تێدا بکەن. کەواتە ئەم خەڵکە بیرۆکەى شار و پەرستگا و هێز و دروستکردنى کۆمەڵە چەکدار و وردە وردە بوونە میرنشین و دەوڵەت، دواتریش ئیمپراتۆرییەتى سۆمەر لە یەکەم بنەماڵەوە تا بنەماڵەی ئورى سێیەم و کۆتایى دەسەڵاتى سۆمەر. بۆیە زۆر دوور نییە دانیشتوانى سۆمەر هەمان دانیشتوانى چەموو و هەزارمێرد بن. هەر بۆیە لەگەڵ سوبارییەکانیش هاوچاخ و هاورەگەز و هاونیشتمانن و لەو کۆمەڵە مرۆڤانەوە دروستبوون کە باسکران، ئەمەش وەک بەڵگەیەکى جوگرافى و ئاڕاستەى کۆچى سۆمەرییەکان کە لە کوردستانەوە بۆ باشور و ناوەڕاستى میسۆپۆتامیا چوون و نیشتەجێبوون و بناغەى شارستانییەتێکى پرشنگداریان دانا.

        وەک دەزانین لە کۆى بۆچوونەکانى هاتنى سۆمەر دوو بۆچوون گەڵاڵە دەبێت لەسەر رۆشتنى سۆمەر بۆ ئەو ناوچانە. یەکەم ئەوەیە بە رێگاى وشکانى بووە رەنگە ئەمەش پاڵپشت لە بۆچوونى ئێمە بکات کە لە ناوچە شاخاوییەکانى کوردستانەوە بەرەو پێدەشتەکان هاتوون، ئەمەش هەنگاو هەنگاو بووە نەک لە یەککاتدا، چونکە بە پێی قۆناغەکانى خۆشبوونى کەشوهەوا و سەردەمە جیاجیاکان بوون. بۆچوونى دووەم دەڵآ: رەنگە بە رێگاى ئاوى هاتبنە باشورى میسۆپۆتامیا کە ئەمەش بۆ خۆى دوو راستى تر دەسەلمێنآ: یەکەم رەنگە روبارى زێی بچووک و سیروانیان بەکارهێنابێت ئەگەر لە دیوى رۆژهەڵاتى کوردستانیشەوە کۆچیان کردبآ، ئەمەش هەر بە کوردستاندا رۆیشتون وەک سمۆئیل کریمە دەڵى: لە ئێرانەوە هاتوون، ناشکرێت گەلێک کە گەیشتۆتە ئەو شوێنە هەروا بە خێرایى تێپەڕ بووبن، چونکە ئەم گەلانە هەر چەند پێشکەوتویش بووبن ئاژەڵدار بوونە و پێوستیان بە لەوەڕ و پشوودان بووە لە کۆچەکانیان ، بۆیە هەر دەبێت هەر هەنگاو هەنگاو و قۆناغ بە قۆناغ گەیشتبنە زێدى سۆمەر، هەروەها ئەگەر بە رێگاى دەریایی هاتبن چى لە دەریاى هندى یان دەریای عەرەبى، ئەمەیان بۆ هەزارەى چوارەمى پ. ز جێی گومانە. کەواتە هەر لە کوردستانەوە هاتوون و تێپەڕیوون، هەروەها زۆرێک لە شوێنەوارناسان زاراوەى ناوچە شاخاوییەکانیان بەکارهێناوە وەک زێدى سۆمەر یان باکورى میسۆپۆتامیا کە ئەمانەش مەبەست لێی کوردستان بووە. لە هەمووی گرنگتر تاکو ئەمرۆ کۆنە گوندێک کە ئێستە بۆتە شاروچکە لە هەرێمی ئیلامدا ماوە بەناوی (سۆمار) کە دەتوانین بڵێین لەگەڵ سۆمەردا هەر یەکن. لە شاری دیواندەرەش گوندێکی تر هەیە بەناوی (کۆ سۆمەر).(15) بێگومان ئەمەش پەیوەندی بە سۆمەرییەکانەوە هەیە، وەک دەزانین لە زمانی سۆمەردا (کو) بە واتای چیا دێت ،(کوسۆمەر) واتە چیای سۆمەر یان ناوچەبەرزەکانی سۆمەر. بە بۆچوونی ئێمە ئەمەش پاڵپشت لەوە دەکات کە سۆمەرییەکان هەرخەڵکی کوردستانن.

        ئەوەی پێشتر و لێرەدا باسکرا تەنها وەک بەڵگەیەکى جوگرافى و ئاڕاستەى کۆچى سۆمەر بووە کە رەنگە وەڵامى پرسیارى سۆمەرییەکان لە کوێوە هاتوون درابێتەوە تەنها بەم بەڵگەیە.

        لایەنێکى تر کە هەر پەیوەندى جوگرافى و سنوورى سۆمەرەوەیە ئەوەیە کە ئەو ناوچانەى بنکە گرنگەکانى سۆمەریان لێدۆزراوەتەوە بەشێکى زۆریان لە سنوورى جوگرافى کوردستاندایە. لە پارێزگاى کوت و عەمارە و ناسریە و بەسرە و هاوشانی کوردستانی رۆژهەڵات. هەروەها دەتوانرێت ئەوە بسەلمێنین کە بەر لە ئەکەدى و ئاشوورى و بابل تەنها سۆمەرییەکان لەو ناوچەیە بوون جگە لە کۆمەڵێک کە بە فوراتییە سەرەتاییەکان ناسراون، واتە ناوەڕاست و باشوورى میسۆپۆتامیا نیشتمانى سۆمەرییەکانە بەر لەوەى نیشتمانى ئەکەد و ئاشور و بابل کلدان و ئارامى و عەرەب بێت. بە شێوەیەکى زانستى و پشتبەستوو بە سەرچاوە شوێنەوارناسەکان ئەوە راستکراوەتەوە کە چۆن هەریەک لە ئەکەد و ئاشور و بابل و نەتەوە سامى نەژادەکان هاتوون بۆ ئەم ناوچەیە. کۆچى ئەم گەلانە لە نیمچە دوورگەى عەرەبییەوە بەرەو رۆژ هەڵات و باکوور هاتوون. (ئەم سامى نەژادانە کە دەگەڕێنەوە سەر سامى کوڕى نوح لە دواى تۆفانەوە لە کوردستانەوە بەرەو باشور و رۆژئاوا چوون لە نیمچە دوورگەى عەرەبى نیشتەجێبوون، زانایان روودانى تۆفان بە رووداوێکى راستى دەزانن و تاها باقر بە بەڵگەى شوێنەوارناسى و ناوى تۆفانى لە چیرۆکى (گل گامیش) دا ساغکردۆتەوە، بەڵام لەسەر کاتى روودانەکەى سآ بۆچوون هەیە: هەندێک دەڵێن زۆر دوور نییە (4500 - 6000 )پ. ز و هــەندێک دەڵێن (6500 – 8000 ) ئەوى تر (80000 - 10000 ) ساڵ پ. ز دادەنرێت.) هەرچۆنیک بێت گەلانى سامى وەک ئەکەد و ئاشور و بابل لەو ماوانەدا لە دوورگەى عەرەبیدا ژیاون، بەڵام لە هەزارەى چوارەم و سێیەمى پ. ز دا بەهۆى چەند هۆرکارێکەوە هاتونەتە باشور و ناوەڕاستى میسۆپۆتامیا وەک:

1. لە هەزارەى چوارەمى پ. ز دا وشکەساڵى و قاتوقرى رویداوە و گەلانى سامى بەشەپۆلێک کۆچوڕەویان کردووە، چونکە ئەوان کۆمەڵگایەکى ئاژەڵدار بوون.

2. بەشێک لەو خەڵکە بە شێوەى شوانکارەیی و ئاژەڵدارى بە دواى لەوەڕگاوە هاتونەتە وڵاتى سۆمەر و وردە وردە نیشتەجێبوون و نەگەڕاونەتەوە.

3. هەندآ خێڵى سامى نەژاد وەک سەرباز و بەکرێگیراو لە دەوڵەتى سۆمەردا کاریانکردووە، یان لە پەرستگاکانى سۆمەردا بۆ نموونە سەرجۆنی ئەکەدى کە دامەزرێنەرى دەوڵەتى ئەکەدە وەک سەرباز و خزمەتکارێکى کۆشک کاریکردووە دواتر دەرفەتى بۆ رەخساوە توانى کودەتایەکى سەربازى ئەنجامبدات و ببێتە پاشاى وڵاتى سۆمەر و ئەکەد و بابل.

4. بە رێگاى بازرگانى ئەمەش بەڵگەى روون و ئاشکرایە کە دەوڵەمەندن و خاوەن سامانەکان لە دەوڵەتى سۆمەردا وەک چینی بازرگان کاریانکردووە و بناغەى پەیوەندییەکى پتەویان لەگەڵ دەوروبەدا هەبووە و سامییەکانیش بەشێکبوون لەو بازرگانانە و دواتریش نیشتەجێبوون و خۆیان لە وڵاتى سۆمەر چەسپاند، سەرەڕاى بوونى بنکەکانى ئایینى و شارستانییەت لە وڵاتى سۆمەر.(16)

        مەبەست لەم روونکردنەوەیە ئەوەیە بزانین کە سۆمەرییەکان خەڵکى رەسەنى ناوچەکەن و دواتر گەلانى سامى نەژاد هاتوونەتە وڵاتى سۆمەر و میسۆپۆتامیاوە، کەواتە ئاڕاستەى سامى نەژادەکان بەرەو باکور و خۆرهەڵاتى دوورگەى عەرەبى لە هەزارەى (4 -3 ) پ. ز دا ئەو راستییە دەسەلمێنێت کە سۆمەر وڵاتێکى پێشکەوتووتر و ئاوەدانتر و شارستانییەت و ئاسایشتر بووە. هەر بۆیە زۆر توێژەر و شارەزایانى بوارى مێژووى دێرین خۆیان لەو راستییە لادەدەن و بایەخ و بەو کۆچە مێژووییانە نادەن و دەڵێن باشور و ناوەڕاستى میسۆپۆتامیا پەیوەندى بە کوردستانەوە نییە و سۆمەرییەکانیش دوورن لە ناوچە کوردییەکانەوە، لە کاتێکدا سۆمەر پێش سامى نەژادەکان هاتوونەتە ئەو ناوچەیە و لە هەموو نەتەوەکانى ترى ناوچەکە لە پێشترن و رەسەنترن. هەروەها هەڵەیەکی تری توێژەری کورد ئەوەیە باشور و ناوەراستی میسۆپۆتامیا بەخاکی عەرەب و سامییەکان دەزانن. ئەوەیان لەبیرکردووە کە عەرەب لەگەڵ پەیامی ئیسلامدا زیاتر بڵاوبوونەتەوە و گەیشتوونەتە ئەوناچانە. زۆربەی سەرچاوە ئیسلامییەکان باس لەوە دەکەن کە بەرلە پەیدابوونی ئایینی ئیسلام، عەرەب تەنها لە دورگەی عەرەبی بووە و هیچ پەیوەندی بە باشور و ناوەڕاستی میسۆپۆتامیاوە نەبووە، بەڵکو بەهۆی داگیرکاری و خۆسەپاندنی دەوڵەتی ئیسلامییەوە عەرەب هاتوونەتە ناوچەکە و هێدی هێدی و هەنگاو هەنگاو داگیریانکردووە و کوردستانیان کردووە بەچەندین هەرێمەوە و فەرمانڕەوای عەرەبیان لێداناوە. کەواتە دەوڵەتی ئیسلامی هاوکاری یەکەمی هاتنی عەرەبە بۆ کوردستان. هەروەک چۆن لە بیستەکانی سەدەی بیستدا چەندین خێڵی عەرەب وەک ئاژەڵدار و کۆچەر هاتبوونە ئەمدیوی شاخەکانی حەمرین و دواتر دەوڵەتی عەرەبی هاشمی بە زۆر و ستەم دروستکراو بووە هۆی نیشتەجێبوونی ئەو عارەبە ئاژەڵدارانە لە خاکی کوردستاندا بە ناوی پرۆژەی ئاودێری حەویجەوە لە ساڵی 1937ز، ئێستا ئەوان بە خاوەن ماڵ و کورد بە داگیرکەر و تێکدەر دادەنرێت. کەواتە میسۆپۆتامیا کوردستان بووە و بە عەرەبکراوە لە هاتنی ئیسلامەوە تا ئەمڕوش بەردەوامە.

        بەڵگەى دووەم ئەوە دەسەلمێنێت سۆمەر و سۆمەرییەکان لە کوردەوە نزیکن لە رووی شارستانییەت و مێژووەوە. لە بەڵگەى شارستانى و مێژووییدا هەموو ئەوانەى مێژووى لە دایکبوونى شارستانییەتى میسۆپۆتامیا دیارى دەکەن دەڵێن سەرەتاکانى بوونى دەگەڕێتەوە بۆ 5000 ساڵ پ. ز بە داهێنانى نووسین کۆتاى دێت و ئەو ماوەیەش بە دەرکەوتنى گوندى پێشکەوتوو شار ناسراوە. کە لە پێشترین شوێن و ناوچەدا وەک چەرموو و حسونە و سامەڕا و حەلەف و عوبێد و وەرکا ْ و پاشان جمدەنێر. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنآ ئەم ناوچەیە خاوەن پێشینەیەکى شارستانییەت بووە نەک وەک ئەوەى بەشێک لە زانایان دەڵێن سۆمەرییەکان لە ناوچەکانى ئەفغانستان و هندستان و بلوجستانەوە بە رێگاى دەریا هاتوونەتە میسۆپۆتامیا، بۆ ئەمەش تەنها بەڵگەیان لێکچونى شێوازى کڵێنەسازى (فخار)ی ئەو وڵاتانەیە لەگەڵ سۆمەردا کە ئمەش جێی گومانە، چونکە لێکچوونی گڵێنەسازی ناکرێتە بنەمایەکی یەکلاییکەرەوی رەگەز و شوێنی گەلێک، هەروەها پێدەچێ ئەم گۆزە و گلێنانەی سۆمەر لە بلوجستان و ئەفغانستان و هندستان بەهۆی ئاڵوگۆڕی بازرگانییەوە بووبێت نەک سۆمەر خەڵکی ئەوێ بێت. کەواتە دەبێت سۆمەرییەکان هەر بەشێک بن لە گەشەپێدانى ئابوورى و کۆمەڵایەتى و شارستانییەتى گەلانی پێشووى خۆیان لە ناوچەکەدا، نەک لە ناکاو هاتبن و توانیێتیان داهێنانێکى گەورە لە دروستکردنى شار و پەرستگا و نووسین و یاسا ودەوڵەت و رامیاریدا بکەن. دروستکردنى کۆشک و پەرستگاى گەورە و پەیکەر و کەلوپەلى جەنگى و خانووبەرە کەرەستەکانیان لە ناوچە شاخاوییەکانەوە دەستکەوتووە، چۆن ئەمانە بەبآ بوونی پێشینەیەکى پەیوەندى و مێژوویی توانیویانە و ئەو کەلوپەلانەیان دەستبکەوێت.(17) هەر وەک چۆن شوێنەوارناسەکان باس لەوە دەکەن کە دۆڵ و بنارى چیاکانى میسۆپۆتامیای سەروو بە یەکێک لە مەڵبەندە گرنگەکانى پەیدابوون وگەشەسەندنى کەلتوورى و کشتوکاڵى و ئاژەڵدارى و داهێنانى گلێنەسازى رەنگاوڕەنگ دادەنێن و هەر لە وێشەوە بۆ ناوچەکانى خوواروى دووزآ (سۆمەر) و رۆژئاواى سوریا بڵاوبۆتەوە.

        پێشکەوتن و گەشەسەندنى کلتورى برۆنزى کە چەرخى بەکارهێنانى مس و تێکەڵکردنى بە کەرەستەى تر وایکرد جێگاى کلتورى ئێنیولیتى، واتە چەرخى پەیدابوونى یەکەم کەلوپەلى لە مس دروستکراو لە پاڵ ئامێرە بەردینەکاندا، پەیوەندى بە پێشکەوتنى ئابوورى و کۆمەڵایەتى خەڵکى ناوچەى میسۆپۆتامیاوە هەیە.

        هەموو ئەگەرەکان ئەوەمان پێدەڵێن یەکێک لە ئەنجامەکانى ئەم پرۆسەیە ئەوەبووە کە پیشەکارى لە کشتوکاڵى جیابووە بە تایبەتى پەیدابوونى پسپۆرى گۆزە و گڵێنە دروستکردن و پەیدابوونى ئاسنگەرى گەڕۆک وەک ئەوەى (چایڵد) دەڵآ زۆر گرنگە بۆ ئەم بابەتە.

        لێرەشەوە بارى سروشتى دۆڵ و بەشى خواروى بنارەکانى ناوچە شاخاوییەکانى میسۆپۆتامیاى سەروو لە رووى کشتوکاڵییەوە گەشەیسەند و داهێنانێکى گرنگیان ئەنجامدا کە کشتوکاڵى بەراو و باخچەکان بوون و کشتوکاڵ و ئاژەڵ بەخێوکردنیش هاوشێوە و هاوشان بوون کە بە زاراوەى (جوتیارە ئاژەڵبەخێوکەرەکان) بەکاردێت، نمونەى ئەمەی سەرەوە لە لاى چایلد دانیشتوانى حەسونەیە.(18)

        هەروەها دواتر لە کۆتایى هەزارەى چوارەمى پ. ز دا، واتە لە سەرەتاى ئەو چەرخەى کە لە نێوان دووزآ دا ، لە خوارووى دیجلە و فوراتدا ، یەکەمین کۆمەڵگاى چیندارە کۆیلەییەکان درووستبوون، ئەوکات دانیشتوانى ناوچە چیاییەکانى میسۆپۆتامیاى سەروو ناوچەکانى هاوسآ لە بانەکانى ئێران پلەى پێشکەوتنى کلتوریان لە خێڵەکانى بەشى خوارووى نێوان دووزآ بەرزتر بوو. کە هەندآ لەو نمونانەش هەریەک لە سوبارى و هۆرى و گوتى و لۆلۆى و کاشى ... هتد بوون. ئەمەش لەوەوە سەرچاوە دەگرێ کە پەیوەندییەکى توندوتۆڵ لە نێوان ئەمانە وەک خەڵکى رەسەنى ناوچەکە و سۆمەرییەکاندا هەبووە. هەر بۆیە (س. پ. تۆڵستۆف و پ. گروزنى و ى. م. دیاکۆنۆف) بە بایەخەوە لە ناوچە و زمان و پەیوەندى هۆرییەکان لە ناوچەکە دەڕوانن. هەروەها رۆڵى گۆتییەکان لە هى هۆرییەکان کەمتر نییە لە چارەنووسى مێژووى نێوان دووزآ دا، چونکە ئەمانە خەڵکى رەسەنى ناوچەکەن بە تایبەتى لە لایەن زمانەوە کە زمانەکەیان یەکێکە لە زمانە کۆنەکانى زاگرۆسە. هەروەها لۆلۆییەکان و کاشییەکان و ئیلامییەکان پەیوەندى پتەویان هەبووە لەگەڵ وڵاتى سۆمەر بە تایبەتى کاشییەکان لە رووى جوگرافییەوە کە ناوچەى لوڕستانی ئەمرۆ نیشتمانیان بووە و لوڕەکان خۆیان بە پاشماوەى کاشییەکان دەزانن.( 19) ئەو نەخشە شارستانییەتى و پەیوەندییە رەگەزى و ناوچەییە ئەوە دەردەخات لە ئەنجامى پەیدابوون و گەشەسەندنى کۆمەڵگاى چینی کویلەدارى و دامەزراندنى دەوڵەتى کۆیلەدارى بەهێزدا کە یەکەمجار لە خواروو لە نێوان دووزآ دا لە خوارووى رووبارى کارون و کەرخى دەرکەوت، دواتریش لە وڵاتی دوو رووبار، واتە ناوچەى میسۆپۆتامیاى سەروو کە کوردستانى ئەمرۆ دەکات ئەو نەخشەیە بەجارێک دەگۆڕآ.

        فیلێچڤسکى دەڵآ: بەلاى ئێمەوە گرنگ هەر ئەوە نییە کە کلتورى ئەم کۆمەڵگا کۆیلەدارانەى نێوان دووزآ و ناوچەکانى دەوروبەرى کارێکى یەکجار زۆرى کردەسەر میلەتانى ناوچەى میسۆپۆتامیا، بەڵکو ئەمەش گرنگە کە ئەم کلتورە خۆى بە جۆرێکى سەرەکى بە دەستى خەڵکى ناوچە چیاییەکانى میسۆپۆتامیاى سەروو یان ناوچەکانى رۆژئاواى بانى ئێران دروست بوو، لەسەر لاشەى ئەوان. واتە گەلانى دێرینى ئەو ناوچانە هەر لەم ناوچانەدا کۆمەڵگا کویلەدارەکان هەوڵیاندەدا دەستکەوتى مادى و هێزى کار، واتە کویلە پەیدا بکەن. بۆیە هەموو مێژووى ناوچەکە لە هەزارەى سێیەمى پ. ز بریتى بوو لە زنجیرەیەک هێرش و پەلامارى دەوڵەتى کویلەدارى لە بەردەم ئەو سامان و دەغڵ و دانى ئەم ناوچانەیان بۆ خۆیان دەبرد و خەڵکەکانیان دەکرد بە کۆیلە. راستە ئەمە لایەنى خراپیشى هەبووە، بەڵام لە رووى رەگەزی و شارستانییەوە گرنگى خۆى هەیە و بەشێکى زۆر لە کەلتوورى گەلانى ناوچەکەى روخاند و تێکەڵ بە خۆى کرد. ئەم لایەنەى کۆمەڵگاى کۆیلەدارى رێگەمان دەدات دەستنیشانى ئەم توخمانە بکەین کە دواتر بوون بە بناغەى دروستبوونى خەڵکی سەرەکى و نەتەوەی کورد.( 20) ئەمەش بەڵگەیەکى ترى ناڕاستەوخۆ بوو بۆ بوونی پەیوەندى گرنگى نێوان نەتەوەى کورد و سۆمەر. چوونکە بەو پێیە بێت سۆمەرییەکان پێکهێنەرى بەشێکى گەورەى نەتەوەى کورد و شارستانییەتى کوردستانن.

        بەڵگەیەکى تر لایەنى رەگەزییە وەک وتمان ئەوە خاڵێکى گرنگە کە سۆمەر ناچێتەوەسەر نەژادى سامییەکان و ئەگەر ئاریش نەبێت، ئەوا وەک گەلێکى رەسەنى ناوچەکەن و بەپێی شەپۆلى کۆچوڕەویان بێت لە کوردستانەوە رۆیشتون. کەواتە ئەمانیش وەک سوبارییەکان رەگەزێکى تایبەت بە خۆیان هەیە و سوبارییەکانیش بە گەلێکى دێرین کوردستان دەناسرێن و خاوەن شارستانییەتى تایبەت بە خۆیانن. کەواتە دەکرێت بە سەلماندن و پشکنینى ئێسک و پروسکیان کەلەسەرێکى کەسێکى سۆمەرى و کوردێک ئەو راستیە زیاتر بسەلمێنرێت و گومان لە نزیکایەتى کورد سۆمەرى نەمێنێت. وەک لایەنێکى تر لە تێروانینى پەیکەر و و وێنەى پاشاکانیان شتێکى ئەوتۆ ناتوانین بە دەستبهێنین، چونکە سۆمەر و ئەکەد و گۆتو ئەوانى تر تارادەیەک لە یەک دەچن.

        بەڵگەیەکى تر کە زۆر گرنگە زۆرێک لە توێژەران جەختى لەسەر دەکەنەوە نزیکایەتى سۆمەر و فەیلییەکانە کە ئەمەش لە دوو رێگاوەیە.

        یەکەم: فەیلییەکان خۆیان بە پاشماوە و نەوەى سۆمەرییەکان دادەنێن. ئەمەش رەنگە بەهۆى ئەوەوە بووبێت کە ناوچەى سۆمەر هەمان ناوچەى فەیلییەکانە و خێڵەکەیانیش بە درێژایى مێژوو لەو ناوچەیە ژیاون بە خەڵکێکى رەسەنى ئەو هەرێمە دەناسرێن تاکو ئەمڕۆش ماون.

        رێگاى دووەم: بە دۆزینەوە و لێکدانەوەى زمانەوانى ولێکچوونى سەدان وشەى سۆمەر لە وشەى فەیلیدا کە ئەمەش شتێکى زانستى و باوەڕپێکراوە، دوایى لە بەڵگەى زماندا لەسەرى دەدوێین.

        لە رووى رەگەزییەوە دەشآ لە کورد و ئارییەکانەوە نزیک بن، چونکە سۆمەرییەکان مەیلیان بەلاى گەلانى میسۆپۆتامیاى سەروە هەبووە، وەک لەوەى بەلاى سامییەکاندا.(21) سەیر لەوەدایە بەشێک لە نووسەرە عەرەبەکان دان بەوەدا دەنێن کە سۆمەرییەکان ناچنەوە سەر رەگەزى سامى، بەڵام خۆشیان لەو بۆچوونە دووردەخەنەوە کە دەڵآ سۆمەرییەکان لە ئارى نەژادەوە نزیکن. بۆ نمونە تەها باقر دەڵآ: رەگەز (عرق - Race )ى سۆمەرییەکان سەر بە رەگەزێکى سپین لە جۆرێک لە جۆرەکانى رەگەزى ناوچەى دەریاى ناوەڕاست. هەروەها دۆزینەوەى پەیکەرە ئێسکى مرۆڤ لە هەزارەى پێنجەمى پ. ز دا هاوکارى رەگەزناسەکان نییە لە دۆزیینەوەى رەگەزى سۆمەر، بەڵام جۆرى پەیکەرى پیاوان و کەسەکانیان کە بە جلوبەرگ و ریش و کڵا و هەندآ تایبەتمەندى تر، رەنگە چەند خاڵێکى هاوبەش بدۆزرێتەوە سەبارەت بە رەگەزى سۆمەر، بەڵام بەهۆى تێکەڵبوونى گەڵانى میسۆپۆتامیا ئەمکارەش قورس بووە.(22) ئەم بۆچوونەى باقر سەبارەت بە دیاریکردنى رەگەزى سپى بۆ سۆمەرییەکان خۆ دوورخستنەوەیە لەو راستییەى کە مرۆڤى دێرینى کوردستانیش بەشێکیان ئارى نین و بە قەوقاسى و ئاسیایی ناودەبرێت، بەڵام بە دانیشتوانى رەسەنى کوردستانیش دادەنرێن. کەواتە ئەم خاڵانەى سەرەوە نزیکایەتى نێوان سۆمەر و سوبارتو و گوتى و لۆلۆ زیاتر دەردەخات، چونکە خۆ مەرج نییە هەموو گەلانى دێرینى کوردستان ئارى بووبن، بەڵکو شەپۆلى یەکەمى دانیشتوانى دێرینى کوردستانن و بەشێکن لە دروستکەرانی نەتەوەی کورد.

        بەڵگەى زمان و زمانەوانى:

        یەکێک لە لایەنە هەرە گرنگەکانى دۆزیینەوەى پەیوەندى سۆمەر بە گەلانى دێرینى کوردستان و کوردەوە، لایەنى زمانەوانیە لەم روانگەیەوە چەندین توێژینەوە دەریخستوە زمانى سۆمەر و زمانى کوردى و چەند شێوەزارێکى کورد پەیوەندییەکى پتەویان هەیە.    رەنگە هەندآ کەس لێرەدا بڵێین ناکرێت لێکچوونى هەندآ زاراوە بکرێتە پێوەرى نزیکایەتى و یەکبوونى دوو زمان و نەتەوە. بەلاى ئێمەوە زمان بە یەکێک لە بنەماکانى دروستبوونى نەتەوەیەک دادەنرێت. کاتێ مێژووی زمانى کوردی شیدەکەینەوە. دەمانەوآ رەگ و ریشەکەى دیارى بکەین، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ هەزارەى سێیەم و دووەم و یەکەمى پ. ز، چونکە پایەى یەکەمى زمانى کوردى لە لایەن گەلانی رەسەنى دێرینى کوردستانەوە دانراوە وەک سۆبارى گۆتى و هۆرى و کاشى و لۆلۆ، تەنانەت سۆمەریش.

        لە هەزارەى یەکەمیشدا میدییەکان و ئۆرارتوو و ئاڤێستاى زەردەشتى پایەى دووەمى زمانى کوردییە. لە دواتریش لە دواى درووستبوونى نەتەوەى کوردەوە لەسەر دەستى میدییەکان کە لە سەردەمى ئەشکانی و ساسانیدا بە شێوەیەکى فەرمى ناوى کورد هاتووە، بەڵگەى چەسپاندنى زمان و نەتەوەیەکى گەورەى وەک کوردە، کەواتە لێرە ناکرێت هیچ گەل و نەتەوەیەکى سەر خاکى کوردستان بێبەش بکرێت لە دروستبوونى نەتەوەى کورد و زمانەکەى. ئێمە لێرەدا هەوڵ دەدەین هەندآ لایەنى زمان و زاراوەى سۆمەرى و کوردى بەراورد بکەین. لە سەرچاوە سۆمەرییەکاندا وشەى (کو) بەواتاى چیا هاتووە لاى کوردیش (کو) بەکاردێت بۆ هەمان مەبەست بەتایبەتى لاى کوردانى فەیلى و لوڕ، بۆ نموونە (پشتکو) چیاى پشت کو. هەروەها وشەى (هورمز) کە بۆ ناوی کەس بەکارهاتوە لە وشەی (هورمیس)ى خواوەندى سۆمەرییەوە وەرگیراوە و دواتریش لاى گەلانى میدیا کراوە بە (هورامیزدا) کە بە ماناى خواوەند دێت. هەروەها وشەى (پیرکشسف) واتە خاوەن ئەسپ یان سوارەى سەرلووتکە دەگەیەنآ لێرە وشەى (پیر) لاى ئەهلى حەق ولاى شوێنکەوتوانى زەردەشت و هەندآ خەڵکى ترى کوردستان ماناى پیرۆز و دانا دەگەیەنى وەک (پیر شارلیارى زەردەشتى) و هەورامییەکان. لە هەمانکاتدا وشەى پیر لاى سۆمەر لە ناوە پیرۆزەکانە وەک (پیر خورتورى) سۆمەرییەکان و (بیرام و بهرام)ى کاشییەکان و (پیر مشاتى) ئورارتووەکان.(23)

        هەروەها ئەگەر بمانەوێت وشەى زیاتر بەراورد بکەین زیاتر بابەتەکە روونتر دەبێتەوە بۆ نموونە وشەى ( kar ) کار (ئیش گار =ئیش وکار) بەماناى جموجۆڵى بازرگانى و ئیشوکار دێت لە زمانى سۆمەردا و بە هەمان مانا لە زمانى کوردیشدا بەکاردێت.(24) هەروەها (می – ئێمە – کچ) (کەل = کەل بڵند) (بادی =بادە)( لو=لاو) (هورو=رۆژ) .(25)

        ئەمانە ئەو چەندین زاراوەى تر دەمانگەیەنێتە ئەو باوەڕەى کە زمانى سۆمەرى و زمانى کوردى و بەتایبەتیش شێوەزارى کرمانجى باشور وەک لوڕ و کەلهوڕ و مامەسەنى و بەختیارى و کوردى فەیلى پەیوەندییەکى مێژووى ریشەیان پێکەوە هەیە و تەنانەت دەتوانین بڵێین زمان و جوگرافیا بە تەواوەتى لەلاى فەیلییەکان و سۆمەرییەکان ئاوێتەن و ناتوانرێت فەیلییەکان لە سۆمەرییەکان جودا بکرێنەوە.(26)

●●●

 

*) مامۆستای یاریدەدەر لە زانکۆی سلێمانی، پسپۆڕ لە بواری مێژووی دێرینی کوردستان، بڕیاردەری بەشى زانستە کۆمەڵایەتییەکان.

fatihabdullah985@gmail.com - fatih.mohamed@univsul.edu.iq

 

        سەرچاوە و پەراوێزەکان:

1. جورج رو: العراق القديم، ترجمة حسين علوان، ط2، بغداد، 1986.ص 223 - 224 - وليد محمد الشبيبي : السومريون من هم ومن أين جاؤوا ؟ - بغداد 1993 - http://en.wikipedia.org/wiki/Sumer سومر في موقع ويكيبيديا.

2. عبدالخالد سابير: سؤمةرييةكان، سليَماني، 2009، ل27- هورمزي بيطلةري: ضيانيشيناني زاطرؤس، و: حمةي حمة سعيد، ض2، سليَماني، 2004.ل37.

3. جورج رو: العراق القديم، ترجمة حسين علوان، ط2، بغداد، 1986.ص 223 - 224

4. جانكلود ماركرون: علم اثار بلاد الرافيدين، تر: يوسف حجي، بغداد، 1986، ص38.

5. طلعت الشيمانى: دساتير الحكم فى العراق القديم, مجلة قظاء العدد الاول, شباط, 1957, السنة الخامسة عشرة, مطبعة العانى, بغداد, ص21 .

6. كريمر صمويل: من الواح سومر, تر, طه باقر, قاهرة, 1957 , ص 9.

7. فاتح عبدالله محمد: العلاقات السياسية و العسكرية بين الاشوريين و الميديين، رسالة ماجستير، غير منشورة، جامعة السليمانية، 2008،ص266.

8. عبدالخالد سابير: سؤمةريكان،سليَماني،2009،ل27.

9. ول ديورانت: الوجيز في قصة الحضارة، اجزه، غازي مختار طليمات، ج1، ط2، دمشق، 1995.ص 93.

10. طه باقر: مقدمة في تأريخ الحضارات القديمة الوجيز في تاريخ حضارات وادي الرافدين، ج1، ط1، بغداد، ،1973ص90.

11. ظيليضيَظسكي:نةذادي كورد رةوتي ميَذووي دروست بووني ميلةتي كورد،وة، رةشاد ميران ،ض2،هةوليَر،2000, ل32 – 33.

12. نعيم فرح : معالم حضارات العالم القديم ،دارالفكر، ص 198-حمزة احمد :اكراد ودورهم في حضارة الجزيرة

13. طه باقر : عصور ماقبل تأريخ في وادي الرافدين، على ضوء التنقيبات الأثرية في كوردستان العراق، قسم الثاني .طؤظارى كؤرى زانياري كورد،بةرطى دوةم 1974 ص 618.

.14Linda.s.- braidmood : Aprelimin ary notes on the Jarmo flint and obsipinn in dustry ,Sumar,(V 7),part 2,1951.P105 -107.

15. حةكيم مةلا سالةح: سانسكريتي سةرضاوةيةكي ديَريني زماني كوردي,سليَماني ,2008,ل7.

16. احمد سوسة: حضارة وادي الرافدين بين الساميين والسومريين،.ج2، بغداد، 1980, ص 163.

17. ظيليضيَظسكي:نةذادي كورد،س.ث, ل32.

18. هةمان سةرضاوة،ل33 .

19. ه. س, ل33 – 36.

20. ظيليضيَظسكي: نةذادي كورد،س.ث, ل 39- 41 -هورمزي بيطلةري: ضيانيشيناني زاطررؤس، وة، حمةي حمة سعيد، ض2، سليَماني، 2004.ل 42.

21. ئةحمةد مةحمود: مةملةكةتي ماد،وة، حةمةسعيد كةلاري،هةولير،2013, ل 22.

22. طه باقر، وآخرون: تأريخ العراق القديم، ج1،2، جامعة صلاح الدين،1987،ص 58 – 59.

23. جورج رو : العراق القديم، ترجمة حسين علوان، ط2، بغداد، 1986.ص 223 - 224- اتحاد

24. هورمزي بيطلةري: س.ث , ل 46- 47 - طه باقر، وآخرون: تأريخ العراق القديم، ج1،ص 114

25. عبدالخالد سابير: سؤمةرييةكان ،ل45.

26. حول العلاقة بين السومرين والكورد الفيلين والحقائق ،الاتحاد،،سنة العاشرة، العدد 455،11/1/2002،ص15. 


گۆڕانی کۆمەڵایەتی

posted Jun 11, 2016, 11:55 AM by Adil Mohammed Noori   [ updated Jun 11, 2016, 12:19 PM ]

و: د. سەمەد ئەحمەد(*)

 چەمک و پێناسە:

        گۆڕانى کۆمەڵایەتى پرۆسەیەکى درێژخایەنى مێژووکردى لەسەربەخۆیە. بریتییە لەگواستنەوەى کۆمەڵگا لەدۆخێکەوە بۆ دۆخێکى تر  لەکات و شوێنێکى دیاریکراودا.

        مەرج نییە هەمیشە گۆڕانى کۆمەڵایەتى پێشکەوتن و بەرەوپێشچوونى کۆمەڵایەتى بەدوادابێت. ئەگەر ئەوگۆرانە بوو بەماوەى پێشکەوتنى کۆمەڵگا، ئەوا بەگۆڕانێکى باش و شیاو دادەنرێت، بەڵام بەپێچەوانەوە ئەوا بەگۆڕانێکى خراپ و نەشیاو دادەنرێت.

        گۆڕانى کۆمەڵایەتى ئاماژەیە بۆ گۆڕان لەبونیادى دامودەزگاو دامەزراوە کۆمەڵایەتیەکانى وەک خێزان، دامودەزگاکانى پەروەردەو فێرکردن، سیستمى سیاسى، سیستمى کارگێڕى و... هتد. مەبەستیش لەگۆڕانى بونیادى کۆمەڵایەتى کارلێکى نێوان تاکەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانە کە پێوەرە کۆمەڵایەتیەکان زاڵە بەسەریاندا و دەیانبات بەڕێوە بۆئەوەى بزانرێت ئەو گۆڕان لەچ ئاستێکدایە؟ بەڵام گۆڕان لەدامودەزگاکانى کۆمەڵگادا بەگشتى وەک ئامانجێکى تایبەتى بریتیە لەگۆڕین لەسەر ئاستى دەزگا کۆمەڵایەتى و سیاسیى و ئابورى و ....هتد یەکانە. بەکورتى بڵێین گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەمانا فراوانەکەى بریتیە لەپرۆسەى نوێبوونەوەى بونیادى کۆمەڵگە لەسەر ئاستى کۆمەڵایەتى و سیاسى و کەلتورى و ڕۆشنبیری..

 

 

        هۆکارەکانى گۆڕانى کۆمەڵایەتى

        چەندین هۆکار هەن کەرۆڵیان هەیە لەپرۆسەى گۆڕانى کۆمەڵایەتیدا، دیارترینیان ئەمانەن:

 

        1. ژینگەى سروشتیى:

        ژینگە کاریکەرى ڕاستەوخۆى هەیە لەسەر بونیادو سروشت و پێکهاتەى هەرکۆمەڵگەیەک، لەڕوى کەلتورى و رۆشنبیرى و کۆمەڵایەتییەوە.

        توێژینەوەکان ئەوەیان سەلماندووە کە هەڵکەوتەو ژینگەى جوگرافى رۆڵى هەیە لەپێگەیاندنى کۆمەڵایەتى و سیاسیدا. ئەوە سەلمێنراوە کە دانیشتوانى ناوچە گەرمەکان ژیرترو چالاکترن لەکارو رەفتارى رۆژانەدا. لەلایەکى تریشەوە ئەو وڵاتەى کە سنورى دەریایى هەیە، پرۆسەى بازرگانى و چالاکى ئابوورى زیاترو باشتر و ئاسانتر تیایدا بەڕێوەدەچێت.. ئەمانە دەبنەمایەى ئەوەى کەئەو کۆمەڵگەیە ئەگەرى پێشکەوتن و کرانەوەى بەڕوى دنیاى دەرەوەدا زیاتر بێت لەو وڵاتانەى کەسنورى ئاوییان نییە و پرۆسەى بازرگانى و چالاکى ئابوورى تیایدا قورس و گرانە، کە دەبێتە مایەى ئەوەى دابڕاوبن لەوڵاتانى ترو بەداخراوى بمێننەوە، دواجاریش ئەمە دەبێتە مایەى ئەوەى کەئەو کۆمەڵگەیە بەئاسانى گۆڕانیان بەسەردانەیەت، یان پرۆسەى گۆڕان تیایاندا دوابکەوێت. جگە لەمانە، هەندێجار دیاردە سروشتیەکانى وەک لافاو و بومەلەرزە و بورکان دەبنە مایەى ئەوەى کەدانیشتوانى ئەوناوچانە بەناچارى زێد و ماڵ و شارى خۆیان بەجێبهێڵن و کۆچ بکەن بۆ ناوچەیەکى تر . هەندێجاریش وشکەساڵى و بێبارانى، هاوڵاتیانى ناوچەیەک ناچار دەکەن کە ئەوشوێنە جێبهێڵن و بەرەو ناوچەیەکى ئاوەدان کۆچ بکەن. لەڕێگەى ئەم کۆچەوە تێکەڵاوى کەلتورەکان دروستدەبێت کەدەبێتە مایەى گۆڕانى بونیادى کۆمەڵایەتى کۆمەڵگە جیاجیاکانى دنیا.

 

 

 

        2. دانیشتوان:

         کە سێ بوار لەخۆ دەگرێت:

        ڕ. قەبارەى گشتى ژمارەى دنیشتوان لەکات و شوێنێکى دیاریکراودا.

        ب. پێکهاتەى دانیشتوان لەڕوى رۆشنبیرى و خەسڵەتى کەسێتى و تەمەن و رەگەز و ئاستى خوێندەوارى و پێکهاتەى ئاینى و مەزهەبى و چالاکى سیاسى و ئابوورى و سروشتى و پێکهاتەى ژن و ژنخوازى و ...هتد.

        ج. بڕى زیادبوونى ژمارەى دانیشتوان، کە سێ فاکتەر رۆڵى تیادا هەیە، کە         بریتین لە:

        1. رێژەى لەدیکبوون.    

        2. رێژەى مردن.   

        3. رێژەى (کۆچ) کردن.

 

         توێژینەوەکان ئەوەیان سەلماندووە کە زۆرى و کەمى لەڕادەبەدەرى ژمارەى دانیشتوان دەبێتە مایەى تێکچوونى ژیانى کۆمەیەتى. ئەو گەلانەى کە ناهاوسەنگییان هەیە لەنێوان زۆرى ژمارەى دانیشتوان و کەمى دەرامەت و پێداویستى رۆژانەدا، دۆخى کۆمەڵایەتییان ناجێگر و دواکەوتووە.

        گۆڕان لەمجۆرە کۆمەڵگەیەدا زۆر سست و لەسەرخۆیە . هەروەها ئەو کۆمەڵگەیانەى کەبەهۆى کەمى دەرامەت و خراپى خۆراک و نەبوونى پێداویستى رۆژانەو نزمى ئاستى بژێوى بەهۆى نەخۆشى و دەردو پەتاو شەڕ وشۆڕ و جەنگە کاولکارییەکانەوە ژمارەى دانیشتوانیان رۆژ بەڕۆژ کەم دەبێتەوە، پرۆسەى گۆڕانى کۆمەڵایەتیش بەخاوى و سستى بەڕێوەدەچێت. بەڵام پرۆسەى گۆڕانى کۆمەڵایەتى لەو کۆمەڵگایانەى کەژمارەى دانیشتوانیان هاوسەنگە لەگەڵ پێداویستى ژیانى رۆژانەى هاوڵاتییەکانیاندا، پرۆسەى گۆڕان بەباشى بەڕێوەدەچێت.

 

 

        3. فاکتەرى ئایدیۆلۆژیاو بیرو باوەڕ:

        ئایا گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەرئەنجامى بیرکردنەوەو هۆشیارى مرۆڤە، یان هۆشیارى و بیرکردنەوە بەرئەنجامى گۆڕانى کۆمەڵایەتییە، ئەمە ئەو پرسیارەیە کە هەریەکە لە مارکس و هیگڵ، بەشێوەى جیاجیا هەوڵیان داوە وەڵامى بدەنەوە. مارکس پێیوایە کە گۆڕان بەرئەنجامى ململانێى چینایەتییە لەکۆمەڵگادا، لەئەنجامى ململانێى چینى چەوساوەو چینى چەوسێنەردا، هۆشیارى چینایەتى لە کۆمەڵدا دروستدەبێت، ئەمەش دەبێتە مایەى گۆڕانى کۆمەڵایەتى. بەپێچەوانەى مارکسەوە، هێگڵ پێیوایە کە گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەرئەنجامى بیرکردنەوەو تێفکرین و هۆشیارى مرۆڤە، گۆڕانیش جگە لەبیرکردنەوەیەکى دروستى مرۆڤ هیچى دى نییە. سەبارەت بەم مەسەلەیە ، ناکرێت ڕۆڵى ئاینە ئاسمانییەکان بەهەند  وەرنەگیرێت، چونکە هەریەک لەئاینى یەهودى و مەسیحى و ئیسلام ، رۆڵى دیار و کاریگەریان هەبووە لەسەر گۆڕان و نوێبوونەوەى بیروباوەڕى مرۆڤەکان، کەدواجار ئەم گۆڕانانە بوونە بەهەوێنى گۆڕان لەسەر ئاستى بونیادى کۆمەڵایەتى.

 

        4. رووداوە سیاسییە گەورەکان:

        روداوە سیاسیە گەورەکان هۆکارێکى ترى گۆڕٍانى کۆمەڵایەتین، ناهێڵن کۆمەڵگەکان لەدۆخى  وەستاودا بمێننەوە. بۆنموونە، هەردوو جەنگى جیهانیى یەکەم و دووەم، ئەگەرچى دوو کارەساتى ماڵوێرانکەرى جیهانیى گەورەبوون، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا، لەسەرئاستى کۆمەڵگەکانى جیهان گۆڕانى گەورەیان دروستکرد، چونکە هەریەک لەو جەنگانە نەخشەى سیاسى جیهانیان گۆڕى و بەشێوەیەکى نوێ داڕێژرایەوەو بووە مایەى دەرکەوتن و دروستبوون و سەربەخۆیى چەندین  وڵات لەجیهاندا، کە دواجار ئەو سەربەخۆییانە گۆڕانى کۆمەڵایەتى گەورەیان دروستکردووە. بۆ نموونە ، لەگەڵ کۆتایى هاتنى جەنگى جیهانى یەکەمدا و لەگەلڕ داگیرکردنى ناوچەکانى ژێر دەسەڵاتى دەوڵەتى عوسمانیدا لەلایەن ئینگلیزەکانەوە ، چاپخانەو کەشتى دەریایى و فڕۆکەو  ئۆتۆمبێل و زۆر داهێنراوى نوێى تر گەیەنرانە ئەوناوچانە، کە بوونە مایەى گۆڕانى کۆمەڵایەتى. هەروەها هەرەس و هەڵوەشاندنەوەى یەکێتى سۆڤییەت لەساڵى 1990 بووە مایەى چەندین گۆڕانى کۆمەڵایەتى و سیاسیى لەناوچەى قەفقازو جیهاندا، چەندین کۆمار کە سەر بەیەکێتى سۆڤییەت بوون، سەربەخۆیى خۆیان بەدەستهێنا.. جگە لەمانە لەگەڵ رووخانى رژێمى بەعس لەعیراق لەساڵى 2003 دا گۆڕانێکى دیار لە بونیادى سیاسیى کۆمەڵگەى عێراقیدا رویدا.

 

 

        5. داهێنانى رۆشنبیرى:

         کە سآ لایەن لەخۆدەگرێت :

 

        ڕ. دۆزینەوەو ئاشکراکردن (الاکتشاف):

        وەک دۆزینەوەو ئاشکراکردنى کیشوەرى ئەمریکا لەلایەن (کۆڵۆمبس)ەوە کەبووە مایەى ئەوەى زۆرێک لەهاوڵاتیانى گەلانى ئەوروپا کۆچ بکەن بۆ ئەو کیشوەرە، لێرەوە کەلتورەکان تێکەڵاوى یەک بوون و کەلتورێکى نوێیان دروستکرد کە بریتییە لەکەلتورى کۆمەڵگەى ئەمریکى. ئەمە گۆڕانێکى گەورە بوو بەسەر زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا هات.

 

        ب. داهێنان:

        مەبەست لەدروستکردنى هەموو ئەو ئامێرو کەرەستانەیە کە ئاسانکرارى بۆ مرۆڤ دەکەن لەکاربەڕێوەبردنى ژیانى رۆژانەدا. بۆنموونە، فرۆکە، ئۆتۆمبیل، کەشتى ئاسمانى و دەریایى، شەمەنەفەر و...هتد. هەموو ئەمانە گۆڕانێکى بنەڕەتییان لەژیانى کۆمەڵایەتى و پەیوەندى کۆمەڵایەتى کۆمەڵگەکاندا دروستکرد، کە بوونەمایەى ئەوەى هیچ کۆمەڵگەیەک  وەکو خۆى نەمێنێتەوە.

 

 

        ج. بڵاوبوونەوە:

        مەبەست لەبڵاوبوونەوەى بیروبۆچوونە فکرى و فەلسەفى و روناکبیرى و زانستییەکانى زانایان و فەیلەسوفان و بیرمەندانى جیهانە. بۆنموونە، نووسینەکانى ژانژاک رۆسۆ و مۆنتسکیۆ و ڤۆلتێر هۆکارى سەرەکى سەرهەڵدانى شۆڕشى فەرەنسا بوون کە گۆڕانێکى گەورەیان بەسەر بونیادى سیاسى و کۆمەڵایەتى کۆمەڵگەى فەرەنساو هەموو جیهاندا هێنا. ئەمە سەبارەت بە داهێنانە زانستییەکانى ئەدیسۆن و ئەنشتاین و فرۆید و ...هتدیش هەر راستە.

 

        6. تەکنەلۆژیا:

         تەکنەلۆژیا کە بەرئەنجامى شۆڕشى زانیارییەکانە، رۆڵى کاریگەرى هەبووە لەگۆڕانى کۆمەڵایەتى کۆمەڵگاکاندا. ئەمڕۆ کۆمەڵگەى مرۆیى لەسایەى تەکنەلۆژیاى نوێ و کۆمپانیاى فرەڕەگەزدا گۆڕانى گەورەى بەسەرداهاتووە، بەشێوەیەکە کە دەگورێت جیهان بووە بەگوندێکى بچکۆلە!

        کۆمەڵگاکان لەسایەى تەکنەلۆژیاو ئامێرەکانى گەیاندنەوە، کەمەبەست لە (مۆبایل و سەتەلایت و ئینتەرنێتە) هیچ شتێک بەشاراوەیى نەماوەتەوە، چونکە رۆڵى کاریگەریان هەبووە لەسڕینەوە و تێکشکاندنى سنوربەندى کەلتورەکانى دنیادا.

 

        7. سیستمى سیاسیى:

        یەکێکى تر لەو فاکتەرانەى کەتواناى گۆڕانى کۆمەڵایەتى هەیە، بریتییە لە سیستمى سیاسیى. مەبەست لەسیستمى سیاسیى، دەسەڵاتداران و کاربەدەستان و بڕیاربەدەستانە لەوڵاتدا. سیستمى سیاسیى لەهەموو کۆمەڵەیەکدا ئەرکە لەسەرى کە کەشێکى دیموکراتى سیاسیى لەبار بڕەخسێنێت بۆ ململانێى سیاسیى لەنێوان حزب و گروپە جیاجیاکانى کۆمەڵگادا، بۆئەوەى لەڕێگەى پرۆسەى هەڵبژاردنەوە تاکەکانى کۆمەڵگە بتوانن نوێنەرى خۆیان دیارى بکەن، دواجار ئەمانیش لەڕێگەى پرۆژەى خزمەتگوزارییەوە داخوازییەکانى کۆمەڵگە بهێننەدى. سیستمى سیاسیى رۆڵى هەیە لە بەرقەرارکردنى یاساو  وەکیەکى تاکەکانى کۆمەڵگە بۆلێپرسینەوە لەسەرپێچى و کارى نایاسایى هاوڵاتییان. هەروەها گیانى لێبوردەیى و برایەتى و خۆشەویستى و ئینتیما بۆ  وڵات و کۆمەڵگە زیاد دەکات.

        سیستمى سیاسیى رۆڵى گرنگى هەیە لەئاراستەکردنى تاکەکان بۆبەشداریکردن لەپرۆسەى سیاسى و پێگەیاندنى سیاسیدا. لێرەشەوە هۆشیارى سیاسیى و کۆمەڵایەتى و ململانێى دیموکراتى لەوڵاتدا بەرقەرار دەبێت و کۆمەڵگەش بەرەو گۆڕان و نوێبوونەوەو کرانەوە دەچێت و لەداخراوى و دواکەوتوویى رزگارى دەبێت.

 

        ئەو هۆکارانەى کەڕێگرن لەبەردەم گۆڕانى کۆمەڵایەتیدا

        ئەگەرچى گۆڕانى کۆمەڵایەتى پێویستییەکى حەیاتى هەموو کۆمەڵگەیەکە، بەڵام ئەم گۆڕانە لەهەموو کۆمەڵگەیەکدا وەکو یەک روونادات. لەهەندێ کۆمەڵگەدا بەباشى و بەخێرایى و لەهەندێکى تردا بەسستى و ناڕێکى روودەدات و دەچێتە پێشێ. دیارترین ئەو هۆکارانەى کەڕێگرن لەبەردەم گۆڕانى کۆمەڵایەتیدا بریتین لە:

 

        1. ئارەزووى مانەوەى دابونەریتى دواکەوتوویى کۆمەڵایەتى:

        بەشێوەیەکى گشتى لەکۆمەڵگەدا چەندین پێکهاتەو دەستەو گروپى جیاجیا هەیە، کە هەریەکەیان خاوەنى جۆرێک لەبەرژەوەندى و کەلتورو داب ونەریتى تایبەت بەخۆیانن و هەوڵى پاراستنیان دەدەن. زۆرجار ئەم بەرژەوەندى و کەلتورانە بەریەک دەکەون و ناکۆکى دەکەوێتە نێوان پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانەوە. هەندێک لەدەستەو گروپە کۆمەڵایەتییەکان هەوڵى گۆڕان و نوێبونەوەى بونیادى کۆمەڵایەتى کۆمەڵگە دەدەن، بەڵام هەندێجار ئەم گۆڕانانە پێچەوانەى بەرژەوەندى و کەلتورى گروپەکانى تر دەبێت، بۆیە ئەو دەستەو گروپانە بەهەموو شێوەیەک لەهەوڵى مانەوەو پاراستنى نەریت و بارودۆخى باوى کۆمەڵگەدا دەبن، چونکە مانەوەیان بەندە بەپاراستنى داب ونەریت و کەلتورى باوى کۆمەڵگەوە، بەلەدەستدانى ئەو کەلتورە، ئەمانیش لەناودەچن . لێرەوە دژایەتى و ناکۆکى لەنێوان دوو کەلتورى جیاوازدا دێتە ئاراوە. یەکێکیان دەیەوێت بیگۆڕێت، ئەوەیتریان دەیەوێت  وەکو خۆى بمێنێتەوە. رادەى سەرکەوتن و زاڵبوونى هەریەک لەو گروپانە بەندى بە:

 

        ڕ. زۆرى و کەمى ژمارەى لایەنگرانى ئەو گروپەوە لەکۆمەڵدا..

         واتا چەندە ژمارەى لایەنگرانى ئەو گروپەى کەهەوڵى پاراستنى کەلتورى باو دەدات لەکۆمەڵدا زۆربێت، ئەوا ئەگەرى زاڵبوونى ئەولایەنە بەسەر لایەنەکەى تردا زیاتر دەبێت. بۆیە گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەقورسى و سستى و ناڕێکى روودەدات و دەچێتە پێشێ. بەپپێچەوانەوەشەوە هەر راستە.

        ب. جۆرى ئەو کەلتور و بابەتەى کەسەرچاوەى ناکۆکییەکانە.

        ئەگەر ئەو کەلتورو بابەتەى کەڕەخنەى لێدەگرێت و هەوڵى لەناوبردنى دەدرێت پێچەوانەى ئادابى گشتیى کۆمەڵگە بێت، واتا تەنها پەیوەست نەبێت بە بەرژەوەندى بەشێک لەگروپەکانى کۆمەڵگەوە، ئەوا بەئاسانى ناتوانرێت گۆڕان دروستبکرێت، بەپێچەوانەشەوە هەر راستە.

 

        2. دابڕانى کۆمەڵایەتى:

        مەبەست لەدابڕانى کۆمەڵایەتى، دورەپەرێزى و گۆشەگیریى کۆمەڵگەیەکى دیاریکراوە لەگەڵ کۆمەڵگەکانى تردا. گۆڕانکارى و پێشکەوتنەکانى سەردەم هەیشە کۆمەڵگاکان ناچار دەکات کەتێکەڵاوى یەک ببن، لەئاڵۆگۆڕو پەیوەندى ئابوورى و بازرگانى و سیاسى و کۆمەڵایەتى و کەلتورى بەردەوامدابن لەگەڵ یەکدا، ئەم تێکەڵاوبوونە ئەگەر لەڕابردووى کۆمەڵگەى مرۆییدا زۆر کێشە نەبووبێت، ئەوا لەئەمڕۆدا نەک هەرکێشەیەکى گەورەیە، بەڵکو دەتوانین بڵێین: مەحاڵە هیچ کۆمەڵگەیەک بەدابڕاوى دورەپەرێزى بژى، بۆیە دابڕانى کۆمەڵایەتى یەکێکە لەدیارترین ئاستەنگەکانى بەردەم گۆڕان و نوێبوونەوەى بونیادى کۆمەڵایەتى هەرکۆمەڵگەیەک. کاتێک ئەمانە دەڵێین، دەبێت ئەوەش بخەینەڕوو کە هەندێجار دابڕانى کۆمەڵگەیەک لەکۆمەڵگەکانى تر هۆکارى جوگرافییە.  واتا پێگەو هەڵکەوتەى جوگرافى ئەو  وڵاتە بەشێوەیەکە کە رێگە نادات بەئاسانى تێکەڵاوى کۆمەڵگەکانى ترببێت. بۆنموونە ئەو  وڵاتانەى کەسنورى ئاوییان نەبێت، قورستر دەتوانن تێکەڵاوى کۆمەڵگەکانى تر ببن. بەپێچەوانەشەوە هەر راستە. ئەم جۆرە دابڕانە، دابڕانێکى سەپێنراو وناچارییە، بۆیە بەئاسانى ناتوانرێت ئەم رێگرییە لەناو ببرێت. بەڵام هەندێجار دابڕانى کۆمەڵایەتى، دابڕانێکى دەستکردەو پەیوەندى بە نەگونجانى سیستمى سیاسیى و ئاینى و مەزهەبى ئەو کۆمەڵگەیەوە هەیە کە نایەوێت، یان ناتوانێت تێکەڵاوى کۆمەڵگەکانى تربێت. لەسایەى رەوشێکى ئاوهادا، گۆڕانى کۆمەڵایەتى ئەگەر نەبێتە مەحاڵ، ئەوا بەسستى و ناتەواوى هەنگاو دەنێت.

        3. قەیران و شکستى هەوڵى داهێنەران:

        داهێنان لەبوارى تەکنەلۆژیاو زانست و ئەدەب و فکر و رۆشنبیریدا کۆمەڵێ فاکتەرى سەرەکین بۆ نوێبوونەوەو گۆڕانى کۆمەڵایەتى لەهەر کۆمەڵگەیەکدا، پێچەوانەى ئەمەش هۆکارە بۆ دواکەوتویى کۆمەڵگە. بەڵام دەبێت بزانین کە داهێنان بەگشتى لەبوارە جیاجیاکاندا پەیوەستە بەڕادەى رۆشنبیرى و زانستى و ئاستى بژێوى تاکەکانى کۆمەڵگەوە. ئەگەر بژێوى خەڵکى لەئاستێکى نزمدا بوو، هەروەها رادەى رۆشنبیرى و زانستى تاکەکان لەحاڵێکى خراپدا بوو، ئەوا داهێنان دەبێتە مەحاڵ و هەرگیز روونادەدات.

        هەندێجار هەژارى و لاوازى بارى ئابوورى و کەمى سەروەت و سامانى سروشتیى لە وڵاتدا رێگرە لەبەردەم تاکەکانى کۆمەڵگەدا کەبتوانن داهێنانى زانستیى و تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو ئەنجام بدەن. بەڵام هەندێجاریش خراپ بەکارهێنانى سەروەت و سامانى  وڵات لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە هۆکارى قەیران و شکستى داهێنانە زانستیى و تەکنەلۆژى و فکرى و ڕۆشنبیرییەکانن. دیارترین نموونەى ئەم حاڵەتە بریتییە لە عێراق و  وڵاتانى عەرەبى و زۆرێک لەوڵاتانى ئەفریقاو ئەمریکاى خواروو.

 

        4. قەیرانى سیاسیى:

        ئارامى سیاسیى و دابینکردنى  ئاسایش لەوڵاتدا، کۆمەڵگە بەرەو پێشکەوتن دەبات، بەپێچەوانەشەوە،  واتا ناجێگیریى و پەشێوى سیاسى و نەمانى ئاسایش لەوڵاتدا، کۆمەڵگە بەرەو هەڵدێرو دواکەوتوویى دەبات. هەمیشە جەنگ و شەڕە ناوخۆیى و هەرێمایەتى و نێودەوڵەتییەکان بوونەتە مایەى ئەوەى سەروەت و سامانێکى زۆرى مادى و مرۆیى بەفیڕۆ بچێت، کە سەرئەنجام ماڵوێرانى و دواکەوتوویى کۆمەڵگەکانى لێکەوتۆتەوە. جگەلەمانە زۆرجار جەنگ و نائارامى و قەیرانى سیاسیى و نەمانى ئاسایش لەکۆمەڵگەدا بووەتە مایەى ئەوەى کە زۆرترین کەسە شارەزاو پسپۆرو بەرهەمهێن و خزمەتگوزارەکان  وڵات بەجێبهێڵن و کۆچ بکەن بۆ وڵاتێکى تر. ئەوکۆمەڵگەیەى کە قەیرانى سیاسیی تیادایە، گۆڕانى کۆمەڵایەتى بە ئاسانى تیایدا دروست نابێت.

 

        5. نەگونجانى پێکهاتە نەتەوەیى و ئاینى و مەزهەبییەکان:

        هەندێجار نائارامى و پەشێوى سیاسیى و نەمانى ئاسایش لەوڵاتدا بۆ نەگونجانى پێکهاتە نەتەوەیى و ئاینى و مەزهەبییەکان دەگەڕێتەوە لەوڵاتدا. واتا ئەو کۆمەڵگەییەى کە فرەنەتەوەو ئاین و فرە مەزهەبن، ئەگەرى ئەوە دێتەئاراوە کە نەگونجاوو ناکۆکبن لەگەڵ یەکدا. لێرەوە کۆمەڵگە دابەشدەبێت بەسەر چەندین ناسنامەى نەتەوەیى و ئاینى و مەزهەبیدا، هەریەکەش داکۆکى و بەرگرى لەنەتەوەو ئاین و مەزهەبى تایبەتى خۆى دەکات. 

        لەحاڵێکى ئاوهادا ئینتماو پەیوەستبوون و دلسۆزى بۆخاک و نیشتمان و کۆمەڵگە لەنزمترین ئاستدا دەبێت، لەبرى ئەمە گروپە نەتەوەیى ئاینى و مەزهەبى و ئیتنییەکان ئینتیماو دڵسۆزییان بۆگروپەکانى خۆیان دەبێت. بۆیە گۆڕانى کۆمەڵایەتى لەسایەى پێکهاتەیەکى لەمجۆرەدا بەسستى و ناڕێکى روودەدات و رووبەڕووى چەندین ئاستەنگ و لەمپەر دەبێتەوە. عێراق و ئێران و تورکیاو سوریاو چیکۆسلۆفاکیاى جاران و بۆسناوهەرسک و...هتد. نموونەى ئەم جۆرە کۆمەڵگەیەن..

●●●

 

*) مامۆستای زانکۆی چەرموو.

 

        سەرچاوە:  

المدخل الى علم الاجتماع ، الدکتور فهمی سلیم الغزوی ، عمان، دار الشروق، 2006، ص289-302.

سایکۆلۆژی بەهەدەربردنی مرۆڤ و ئاسەوارەکانی

posted Jun 11, 2016, 11:54 AM by Adil Mohammed Noori   [ updated Jun 11, 2016, 12:20 PM ]

نووسینی: مصطفى الحجازی

وەرگێڕانی: نازەنین عوسمان محەممەد(*)

        سەرەتای وەرگێر:

        نووسەرى ئەم بابەتە کە ناوى موستەفا حیجازییە، دەروونناسێکى عەرەبە و زۆر بەتوانایە لەوەى کە زانستى دەرووناسی ببەستێتەوە بە واقعی ژیانى کۆمەڵگاوە، ئەو ئەوە رەتدەکاتەوە کە دەرووناسی تەنیا بۆی هەیە لەسەر تاکەکان لێکۆلینەوە بکات و نابێت خۆى لە قەرەى دیاردە کۆمەڵایەتى و سیاسییەکان بدات ئەوانە بۆ زانستەکانى تر جێبهێلێت، بەڵام ئەم نووسەرە کۆمەڵە کتێبێکى زۆر بەپێزى هەیە کە یەکێکیان ئەم بابەتەم لێ هەڵبژاردوە و کردومە بە کوردى چونکە زۆر گرنگ بوو بەلامەوە، بە راستى شایەنى ئەوەیە کە کتێبەکە هەمووى وەربگێرێتە سەر زمانى کوردى و ژمارەیەکى زۆرى خوێنەران بیبینن چونکە شیکردنەوەکانى بۆ ئێستاى کوردستان دەقاو دەق دەگونجێت و دەڵێى کراسێکە بۆ ئێمە دووراراوە، جا هەر کاتێک دەرفەتت هەبوو خوێنەرى بەرێز کتێبەکە هەمووى بخوێنیتەوە زۆر باش دەبێت. تا ئەو کاتەش هیوادارم کە چێژ لەم خوێندنەوەى بابەتە ببینیت.

        راپۆرتی پەرەپێدانی مرۆیی عەرەبی ساڵی (2002) لە پێشەکی گشتیەکەیدا بە کورتی جەخت دەکاتە سەر ئەوەى کە :"سامانى راستەقینەى نەتەوەى عەرەب خەڵکەکەیەتی (بە پیاو و ژن و منداڵەوە) ئەوان هیواى نەتەوەى عەرەب سامانەکەین، رزگارکردنیان لە بێبەشبوون بەهەموو جۆرێکیەوە، فراوانکردنی بوارى هەڵبژاردنیان، دەبێت بابەتى سەرەکى پەرەپیدانی مرۆیی بێت لە وڵاتە عەرەبیەکاندا "( راپۆرتى پەرەپێدانی مرۆیی، 2002،لا1). لە بابەتێکی ترى ئەم راپۆرتەکەدا هاتووە کە(سەرمایەى مرۆیی و کۆمەڵایەتی بەشدارە لە گەشە و جێبەجێکردنى بەرێژەیەک کە کەمتر نییە لە 64%، بەڵام سەرمایەى ماددى و ژێرخان بەشدارن بە رێژەى 16%، سەرمایە سروشتیەکان بە رێژەى 20%" (راپۆرتی پەرەپێدانی یەکەم،2002،لا6). بەمجۆرە شەرى پەرپێدان بەمرۆڤەکانەوە سەرکەوتوو دەبێت بەتواناکردنى کۆمەڵ و بەتەندروستکردنى بنەماى دامودەزگاکانى و ئامرازى بەڕێوەبردنى تاکەکانەوە و بەتواناکردنى خەڵک و دروستى کۆمەڵ گەرەنتى راستەقینەى هەر پەرەپێدانێک و بەردەوامبونیەتى سەربارى جیاوازى جۆر و بوارەکانى.

        کاتێک پێناسەى پەرەپێدان دەکرێت بەوەى کە " پەرەپێدانی مرۆڤ بەهۆى مرۆڤەوە لە پێناو مرۆڤدا "کەواتە مرۆڤ بنەماو ئامراز و ئامانجە لەهەموو پەرەپێدانێکدا، لەکۆمەڵگە پێشکەوتوەکاندا مرۆڤ بنەمایە، کەواتە دەبێت لە کۆمەڵە تازە پەرەسەندوەکاندا لە هەوڵەکانیاندا بۆ پەرەپێدان بەهەمان شێوە بێت، نهێنی پاشڤەرۆیی و پێشکەوتن تواناى مرۆڤ و بونیاتنانی دەسەڵاتەکانیەتی، ئەویش لەراپۆرتی پەرەپێدانى مرۆیدا بەجوانی دانی پیاداناوە کە پرۆسەى فراوانکردنی هەڵبژاردەکانی مرۆڤە لەهەموو ئەو بوارانەى مرۆڤ هەوڵی بۆدەدات. وێڕاى ئەمەش رێگەى بەشدارى کارای هەبێت لە هەموو ئەو کاروبارانەى پەیوەندی بە ژیانیانەوە هەیە، جا بەتواناکردنی مرۆڤ لە رێگەى رزگارکردنیان لە بێبشەبوون بێت بەهەموو جۆرەکانیەوە بەتایبەت بێبەش بوون لە ئازادى و زانیین(مەعرفە). بەتەنها ئەمەیە کە وا دەکات مرۆڤ چارەنوسی خۆى بخاتە دەستی خۆى، بتوانێت بونیاتی بنێت، بۆیە لە راپۆرتەکەدا " خوڵقاندنی ئاییندەیەک بۆ هەمووان،هەموان لە دروستکردنیدا بەشداربین وەک حەتمیەتێکی ئاکارى داناوە"، بۆ ئەوەى کار بکەین تا دەوڵەت لە دەوڵەتى بەرژەوەندی گشتییەوە بگۆرین بۆ دەوڵەتێک شیاوبێت تیایدا بژین، لەم کۆمەڵانەدا بەرهەمهێنان زۆر دابەزیووە، لە 10% مرۆڤەکان لە خۆشگوزەرانیدا دەژین و لە 90% مرۆڤەکان خۆشگوزەرانیان نییە. پەرەپێدان لەسنورى ئابووریدا نابێت قەتیس بکرێت بەڵکو دەبێت هەموو ئازادییە بنەرەتییەکان بگەرێتەوە بۆ ئەو دەزگایانەى کە دەیپارێزن، بۆیە هەموو پلانەکانی چاکسازى و پەرپێدان شکست دێنێت، چونکە پێناسەى راپۆرتەکە بۆ  دەسەڵاتی چاک "ئەو دەسەڵاتەیە کە بتوانێت یارمەتیدەر و پارێزەرى خۆشگوزەرانی هەموو خەڵک بێت، مرۆڤەکان بەتوانا بکات و هەڵبژاردەکانیان فراوانبکات و ئازادی سیاسییەکان وئابورى و کۆمەڵایەتییەکان دەستەبەر بکات، بەتایبەت بۆ ئەوانەى کە زۆر هەژارو پەراوێزخراون".

        زیاتر لەوەش ئاسایشی مرۆڤەکان و رزگار کردنیان لە ترس، لەناو بردنی رۆشنبیری ترس، بەرەنگاربوونەى دەستبەسەراگرتنی مافی کەسەکان، پاراستنی حورمەتی مرۆڤ و دابینکردنی پێداویستەکانی و رزگارکردنی لەترس مەرجی بەتواناکردنی مرۆڤ وجەوهەرى هەموو پەرەپێدانێکە.

 

        پێش دیموکراسییەت داننان بە مرۆڤ بونی مرۆڤەکان:

        زۆرجار پەرەپێدان و پێشکەوتنیان بە دیموکراسییەوە بەستۆتەوە، دواکەوتووی و چەوساننەوەش بە نەبوونى دیموکراسییەوە، لەگەڵ ئەوەى هەمووان قسە لەسەر دیموکراسی و ئازادى مرۆڤەکان دەکەین، بەڵام ئەوەندە وتراوەتەوە بێمانا بووە، تەنیا گۆڕاوە بۆ دروشم و دەسەڵاتداران کێشەیان نییە با هەر وتووێژ وقسەى لەسەر بکرێت مادەم بابەتەکە دورە لەوەى کە ببێتە مەترسی بۆ کورسى و دەستەکەوتەکانیان، ئەوەتا هەڵبژاردن ئەنجام دەدەن، بەڵام ئەمە هیچی لە واقعەکە نەگۆڕییوە.

        پێویستە قسەکردن لەسەر ئەمانە بگۆرێت بۆ سێگۆشەى ئەمبارگۆى دەسەڵاتى هەواڵگیرى و پۆلیسى سیاسی وەک بنکەى سێگۆشەکە و تەواوکارو پاڵپشتی دەکرێت بە هەدوو گۆشەکەى ترى کە بریتین لە (بنەماڵەگەرى و بزافە ئسوڵیەکانن).

 

        دەسەڵاتى هەواڵگرى و پۆلیس سیاسی:

        دەسەڵاتی هەواڵگرى (مخابرات)دژ بە هەموو پەرەپێدانێکە، لەبرى ئەوەى هەواڵگرى وڵات لە دوژمنی دەرەکی بپارێزێت لەم وڵاتانەدا هەواڵگرى رووى لە ناوخۆیەو خەڵک لەهەموو لایەکەوە راو دەنێت لەسەر قسەو کردار لەترسی پاراستنی کورسیەکان، ئەگەر هەوڵەکان لە پاراستنی کورسیدا چر بێتەوە ئەوا هەرگیز هەوڵەکان ناکەوێتە خزمەت مرۆڤ و پەرپێدانیەوە، چونکە هەوڵەکانی ئابلوقەى مرۆڤ دەدات و سستی دەکات و رامی دەکات دەستەمۆى دەکات، بۆسەى بۆ دانەنێت و فکریش راودەنێت، ئەمەیە (قەهر) یاخود چەوساننەوە واتە بێتوانا کردنى مرۆڤ لەدروستکردنى چارەنوسى خۆیدا .

        دەسەڵاتى هەواڵگرى ئەرکەکەى خەساندنی ووزە زیندووەکانە لە هەموو دەربڕینێکی رەخنەگرانەو هەتا پرسیارکردنیش، بەو ئیعتبارەى هەڕەشەن بۆ سەر بارودۆخەکە، چۆن دەکرێت مەعرفە و زانست بەرهەم بهێنرێت و جەسارەتى بیرکردنەوە هەبێت لە ژێرسێبەرى ترس لەنان برین، ئەوە ئەگەر نەگاتە ئەوەى کە بیرمەندەکان نەکەن بە تاوانبارى سیاسی، یا بە حەرامکردنى ئاینیەوە نەیگلێنن، لە کاتێکدا پاراستنى سەر هەموو شتێک بێت و فکر دەستەمۆ بکرێت ئەمەش رێگر دەبێت لە هەموو دەستکەوتێکى ئابوورى.

        بنەماڵەگەرى( هۆز و عەشیرەت و، خێزان و بنەماڵەو،تائیفە و...)ئەمبارگۆى ئەمان لەسەر مرۆڤەکان بەو شێوەیە کە پاراستنى و چاودێریکردنى کەسەکان بەرامبەرە بە لایەنگیرى و بەگۆێکردنی بۆ دەسەڵاتى هۆز یا عەشتیرەتەکە بە واتاى ئەو کاتە عەشیرەت خاوەنى تاکەکان دەردەکەوێت کە گوێرایەڵی کوێرانەى بکات و هەر بلێ : "بەڵێ ئەزبەنى"، و بەو جۆرەش ئەندام دەبێتە هاوبەش لە غەنیمەکاندا (سیستمی بەتریرکی). ئەم جۆرە پەیوەندیەى بنەماڵەگەریە لەهەموو جومگەیەک و دامودەزگایەکی فەرمی و نافەرمیدا بڵاو بۆتەوە، کە دامودەزگاکان بونەتە سەنتەرى دەسەڵات و سەرچاوەى غەنیمەکان، بنەماڵەگەرى جۆرى سەربازى و بەرێوەبردن و ناوچەگەرى هەیە، مرۆڤ لەدەستى ئەم تۆڕە رزگارى نابێت ئەمانە ملکەچی و مشەخۆرى دەسەپێنن بەرامبەر بەپاراستن و دەستکەوت، ئەمانە دوژمنی سەربەخۆیی تاکن و دوژمنى جەسارەتی بیرکردنەوە وبونیاتنانی کیانێکی جەوهەرین. بۆیە لە هەموو دامودەزگاکاندا سەرەکیترین شت لایەنگیریە واتە (ولاء) نەک کارکردن (اداء) تۆ زۆر باشی مادەم لایەنگیرت گەرەنتى کراوە بۆ عەشیرەت، لەو کاتەدا بەشی خۆت لە غەنیمە و پاراستن دەست دەکەوێت، بێگومان هیچ گرنگ نییە کە کارکردنت چۆنە هەفتەى رۆژێک دەوام دەکەیت یا هەر نایکەیت، قوڕ بەسەر ئەوکەسەى لەم لایەنگیریە لادەدات و هەرچەندە کارکردنیشی زۆر جدى و باش بێت، ئەگەر ئەمە حاڵی دامودەزگاکان بێت چۆن دەتوانن پەرەبدەن بە بەرژەوەندی نیشتمانی و نەتەوەیی، ئەگەر هەر دەزگایەک بۆ خۆى بووبێتە قەڵایەک کە تیادا ململانێ دەسەڵات و غەنیمە بەردەوامە.

        زیاد بوونی بزافە ئسوڵیە توندەکان، سەربارى تۆمەتباراندن، و گەورەکردنى چەترى شتە حەرامەکان، شەڕى ئەمانە تەنیا لەسەر جەستە و وزە زیندوەکانە لەسەر رەفتار نییە، بگرە بنەما شەڕى هزر وکرانەوەى هزریە بەڵکو رەدوونانی هزرە هەتا نیەتی بیرکردنەوەکانیش دەخاتە ژێر هەرەشەوە، لەژێر بارى داڕشتنی سیستمێک لە حەرامکردن، مروڤ دەخاتە قۆزاغەى پڕکردنەوەى پێداویستیە سەرەتاییەکانیەوە بەتەنها نەک بیرکردنەوە.

        ئەم سێگۆشەیە بەیەکەوە مرۆڤ دەچەوسێننەوە، لەگەڵ ئەوەى کە ململانێ لەنێو خۆشیاندا هەیە لەسەر دەسەڵات، بەڵام هەمویان پاڵپشتی کردەوەى یەکتر دەکەن هەروەک لە تەحریمی سیاسی و تەحریمی ئاییندا دروست دەبێت. یەکێکیان لەدەرەوە مرۆڤ راو دەنێت ئەوەى تریان لەناوەوە مرۆڤ راو دەنێت.

        لەم ئەمبارگۆیەدا مرۆڤ تەنیا ئیرادەى ون ناکات بگرە هەموو وزەیەکى زیندووبوونى و کیانى و هەموو کرانەوەیەک و توانایەک بۆ بونیاتنانى چارەنووسی ون دەکات، ئەم ئەمبارگۆیە پاڵ بە مرۆڤەوە دەنێت بۆ (نکوێ) واتە گەڕاننەوە بۆ قۆناغی زۆر سەرەتایی بۆ مافە سەرەتاییەکانى بژێوى و سەلامەتى(وەک ئێستاى کوردستان)، راکردن بەدواى پەیداکردنی موچە و پاراستنى ژیانى، بەو جۆرەش نابێتە خاوەنى  نیشتمانەکەى، هەتا هاوڵاتیبوونى جۆرێکە لە منەت کردن بەسەریدا و پێیان دەڵێن: (مادام دەژى و هێشتا نەمردوی کەواتە شوکرى خوابکە).

        لەگەڵ شەڕى دەروونى و سەربازى کە لەسەرمان ئەنجام دەدرێت شەڕى تیرۆریست بۆتە گۆشەى چوارەم کە نەهامەتى خۆى بەسەر خەڵکدا دەرێژێت. بەردەوام بوونى ئەم ئەمبارگۆ چوارینەیەى سەر مرۆڤ لە دەرەوە، واى لێ دێت ئەمبارگۆکە ببێتە ناوەکى و مرۆڤ خۆى دەبێتە دوژمنى ویست و خواستەکانى خۆی و سیستمى بەحەرامکردن وا دەکات کە خۆى ببێتە چاودێر بەسەر هیواو خەونەکانیەو لەباریان دەبات.

 

 

        بەهەدەربردنى مرۆڤ :پێناسەکەى

        زۆر قسە لەسەر بەهەدەربردنى سەرمایەى ماددى و سامانە سروشتیەکان دەکرێت،هەر لە خراپ بەڕێوەبردنی و خەرجکردنی لە پرۆژەى بێسوددا، یاخود دەستبەسەراگرتنی پارەو دارایی گشتی لەرێگەى پرۆژەى وەهمیەوە، هەموو جۆرە کارێکى نامەشروع و دەرکەوتنى ملیارلیرى هەڵتۆقیو و بێبنەما. لە جیهاندا ئەم بەهەدەربردنە هەبووە، بەڵام دەخرێتە روو کەسەکان دەدرێن بەدادگا، کەچی لەم وڵاتانەدا واى لێهاتووە بووە بە باوو وەک شتێکی ئاسایی سەیر دەکرێت.

        بەهەدەر بردن لەوانەیە بۆ سامانە سروشتیەکان بێت کە بەڕاستى هاوسەنگى ئەستێرەکەمانى خراپ کردووە. یا شێوەى زۆر کارەساتبار ترى دەبێت وەک ئەوەى لەو شەڕانەدا کە بۆ دەسەڵات و پلەو پایە هەڵدەگیرسێنرێت، کە بەهەدەربردنی باڵەخانە و مرۆڤ و سەرمایەى ماددی پێوەیە، بەڵام مرۆڤ لە هەموو شتەکانى تر زیاتر بەهەدەر دەبرێت چونکە حیکمەت و تیژبینى نییە لە بڕیارداندا. ئەوەى گرنگە بەهەدەربردنی مرۆڤ خۆیەتی واتە ئینکارکردن و داننەنان بە مرۆڤ بوونیدا. کە ماف بە دەسەڵاتدار دەدات بۆ تەسەڕوفپێوەکردنى و راونانى و یا پەراویزخستنى و پشتگوێخستنى.

        لە واتایەکدا بەهەدەربردن واتە بێمافکردن و زەوتکردنى مافەکان، بەمەش مافی خۆپاراستنى تاکەکان نامێنێت، دەسەڵات بۆی هەیە تا رادەى لەناوبردنى هەرشتێکى بوێت لێی بکات، بەهەدەربردنی مرۆڤ شێوەى زۆرە وەک بەهەدەربردنی خوێنى مرۆڤ بە بێحساب لەناوبردنى، یا بێنرخکردنى و ئینکار کردنى بەمەش بێحورمەت و بێپلەو پایە دەبێت، یا داننەنانە بە ووزەو لێهاتویەکانیدا یا مافی چارەى خۆنوسین یا ئیرادەى سەربەست هەتا ئەو رادەیەى کە مافی وشیارى بۆخودى خۆت و هەبونت نابێ هەبێت، ئەمە رێگا دەکاتەوە بۆ جۆرەها شێوازى خراپ بەکارهێنان و ئەوپەڕى بێڕێزى و یاریپێکردن، بەهەدەربردن یان مادیە یا مەعنەوى لەسەر ئاستی مافەکان، ئەو کەسەى کە بێنرخ کراوە یا لە نرخ داماڵێنراوە دەبێتە کەسێکی بەهەدەر براو، بەڵام بێ ئەوەى هەست بەوە بکات کە کێ واى لێ کردووە، ئەمە رێگا دەکاتەوە بۆ جۆرەها بەکارهێنانی وزە و وشیارى مرۆڤ، بێ ئەوەى بزانێت ئەنجامەکەى چۆن دەبێت.

 

        ئەگەر بەراوردی (قەهر)چەوساننەوە و بەهەدەر بردن بکەین دەبینین قەهر دانپێدانێکی بەمەرجە بەهەبوونی مرۆڤەکاندا، مادام دەچنە ژێر رێکفی هێزى باڵادەستەوە، بەڵام لە بەهەدەربردندا ئەو دانپێنانە کشێنراوەتەوە، هیچ بەهایەک بۆ نرخ و هەبوونی مرۆڤەکان دانانرێت.

        بەهەدەربردن و دیموکراسی هیچ پەیوەندیان بەیەکەوە نییە، نەبوونی دیموکراسی کاتێکە کە تۆ هەبوونی بەرامبەر ئینکار بکەیت کە بەشدارەو خاوەن مافە، ئاستی بەهەدەربردن جیاوازە لە روى مادى و مەعنەویە مرۆڤ لەناو دەبات، یا دوری دەخاتەوە و سنوداری دەکات، دواجار بەیاریە شارراوەکان وکۆنترۆڵکردنێکی نەرم کۆتایی دێت، ئەمەش کۆژان دروست دەکات و هاوسەنگی تێک دەدات، قەیرانەکانى هەبوون دروست دەکات.

       

        جۆر و ئاستەکانی بەهەدەربردن

        دەکرێت قسە لەسەر بەهەدەربردنی گشتی و بەهەدەربردنی تایبەتى و نەوعی بکەین، بەهەدەربردنی گشتی ئەوەیە کە زۆر توێژی مرۆڤەکان دەگرێتەوە،یا هەموو کۆمەڵ دەگرێتەوە،بارى چەوساننەوە و دەسەڵاتی موخابەرات و بنەماڵەگەرى و ئسوڵیەکان، بنەماڵەگەرى دان بەکەسدا نانێن لەدەرەوەى خۆیان و نکوڵی لە بوونى بەرامبەر دەکەن تا رادەى بانگەوازى شەرکردن دژی ئەم شەرەش وەک کارێکی خێرخوایی دەردەخات کە بۆ لەناو بردنى ووزەیەکى شەرانگێز و جەهەنەمی. بەهەدەربردنی گشتی وەک ئەوەى ژمارەیەکی کەم دەست بەسەر سەروەت و سامانی گشتیدا بگرن وگەل بێبەشبکەن لێی و پاڵی پێوە بنێن بۆ ئەوەى بچنە ئاستێکی سەرەتایی (تەنیا بژێوى ژیان پەیدا بکەن)، ئەم بابەتە تەنیا وەک بارى ئابوورى هەژارى نییە بگرە ئەمە وا دەکات مرۆڤەکان بچنە خوار هێڵی مرۆڤیشەوە و لەروى هەبوون و مەعنەویەوە. وەک لە وێنەى بەزۆر راگواستن و ئەمبارگۆ و ئەشکەنجە ولەناو بردنی بەکۆمەڵدا دەبینرێتەوە..). مرۆڤ وەک ئالەتێکی بیۆلۆژی لێ دێت خۆى زۆر بەبەختەوەر دەزانێت کاتێک نانێکی هەبێت بیخوات لەنزمترین ئاستدا سەلامەت بێت. ئەو کاتە شکستی هەبونی مرۆڤەکان دروست دەبێت وەک کەلوپەلەکانی لێدێت کەى بیانەوێت هەموو شتێکی دەرهەق ئەنجام بدەن، ئاکار و حورمەت و کەرامەت بوونی نییە ئەو هەبوونەى هەست بەبوون ناکات هەرشتێکی بەرامبەر بکرێت لاى ئاسییەو پەسەندى دەکات. بارێکی ترى بەهەدەربردنی گشتی ئەویش بەهەدەربردنی بەئاگایی ووشیاریی و بەهەدەربردنی هزرە، زۆر قورسە لاى مرۆڤ کە بەرگەى دڵەراوکێ وترسی بەرەنگاربوونەوەى جەهەنەم بگرێت، بەڵام کاتێک هەست بکەیت هەبوونت نییە ئەو کات ئاسانە لاى مرۆڤ بەرگەى جەهەنەم بگرێت، بۆئەوەى دان بەخۆماندا بنێنن کە هەیین مەرجە کە کەسانیى تریش دان بە نرخ و بەهاماندا بنێنن،لێرەوە کۆمەلێک لەوانەى کە هزر و ووزەیان بەهەدەر براوە وشیاریان بەهەدەر براوە دەکەونە کۆژانی هەبوونەوە وەک خەمۆکی و سستی و خەمبارى، لەناوەوە یاخیبوون و شەرکردن دژ بە خودێکی ئفلیج، بەڵام زۆربەى ئەوانەى تەسلیمبون بەو بەهەدەربردنە ئەوە وشیاریشیان بەهەدەر براوە.یا خود هەستی پێ دەکات بەڵام خەفەى دەکات و دەیشارێتەوە لەپێناوى ئەوەى کە هاوسەنگیەک دروست بکات تا وا بکات ژیانى گونجاو بێت،لەوانەیە دڵخۆش بێت بەهەندێک لە غەنیمەکان بۆ نموونە موچەیەکی زۆر، زۆرى هەبوونى رواڵەتی ماددى و خۆشگوزەرانی خۆى دەربخات وەک ئامانجێکی بەرز بۆى.

        بەهەدەردانی گشتی تووشی وشیارى مرۆڤەکان دەبێتەوە لاى ئەوانەى لە روى مادیەوە بێبەش کراون، هەتا لاى ئەوانەش کە زۆر باشن لەروى مادیەوە، ئەمەى کە جیهانگیرى هەوڵی بۆ دەدات تا گەنجەکان غەرقی جیهانە وروژێنەرەکان بکات چێژ و هەستی ڕواڵەتی بەرکاربردنی هەنوکەیی ئەوەندە جوان دەڕازێنێتەوە وەک ئەوەى ئەمە هەموو ژیان بێت، نرخی هەبوون و نرخی پابەندی بە رۆشنبیری نیشتمانەوە لە هەبونی پارەى زۆر و گەشت و ئوتومبێلی دوا مۆدێلدا دەخاتە ڕوو، لەگەڵ بەهەدەردانى وشیارى و عەقڵیش دێت، چونکە وشیاری دەروازەى بیرکردنەوەیە. بەهەدەردانى گشتی هاوڵاتیبوون و ئینتما دەگرێتەوە،ئینتماى مرۆڤ بۆ خێزان و بۆ گەڕەک و بۆ شار و بۆ وڵاتەکەى بۆ مرۆڤایەتی واى لێ دەکات کە بزانێت ئەو هەیە لە زەمان و شوێنێکدایە وهەست بە جێگیرى دەکات وەک روەکێک چۆن لە گڵەکەیدا چێنرابێت و هەست دەکات مەرجەعی هەیە، رەگوریشەى هەیە کە رێی پێ دەدات فراوان بێت و گەشە بکات و خودى خۆى بەدیبهێنێت، هەبوونێکی تێروتەسەلی هەبێت.لە بارى بنەماڵەگەریدا ئینتما سنوردار دەکرێت، چەمکى نیشتمانى دەسڕێتەوە مادام عەشیرەت و هۆز بوونیان هەیە، بۆیە دەوڵەتەکان نابن بە نیشتمان، ئەو نیشتمانەى دروست نابێت بەردەوام قوربانى دەستى ململانێی ئەو عەشیرەتانە دەبێت لەسەر دەسەڵات و هێز.

        کاتێک چەوساندنەوە دەگاتە ترۆپکی خۆی، ئەوکاتە سوڵتان خاوەنى زەوى و خاوەنى مرۆڤەکانى سەر ئەو زەویەو بەکەل و پەل و شتەکانەوە، بۆیە هەر کاتێک تاکەکان خێروبێرێکیان دەست بکەوێت ئەوە لە دڵگەورەیی سوڵتانەوەیە وەک منەتێک دەدرێتەوە بەچاویاندا. سوڵتان مافی مامەڵەکردنی هەیە بە زەوى و سامانی سەرزەوى و ژێر زەوى و کەسەکانیش کە لەسەر ئەو زەویە دەژین چارەنووس و ژیانیان بەدەستى ئەوە، بۆیە مافی ئینتمای مرۆڤەکان بەهەدەر دەبات و مرۆڤ وەک کەسێکی بیانی لێدێت لە نیشتمانی خۆیدا، کۆنترۆڵی نابێت هەتا بەسەر جەستەى خۆیدا، بێبەش دەبێت لەو هەستەی کە بە رەگ و ریشەى خۆیەوە لکاوە و جێگیرە، بۆیە هاوڵاتی بوون  منەتێکە و دەکرێت لەهەر کاتێکدا بێت لێت زەوت بکەن، ئەو مافە لە مرۆڤ دەسەننەوە کە بوونی هەبێت و چارەنووسی دیار بێت و لە رێگەى پیادەکردنى ئیرادەو هەڵبژاردن و مافی چارەى خۆنووسینەوە، ئەمە کارەساتێکی هەبوونی مرۆڤەکانە کە وا دەکات قسەکردن لەسەر پەرەپێدان وەک خورافاتێک بێت.

        مرۆڤێکی بەو شێوەیە ناتوانێت هیچ ببەخشێت و هیچیش بونیاتبنێت، تەنها ئەوەى بۆى دەمێنێتەوە بینەرێکى نەرێنی و لەبارێکی حەپەساویدا دەبێت، هەبوونی مرۆڤ ئەوەندە نزم دەکەنەوە کە رازى بێت بەدەستەکەوتێکی ماددی بۆ پێداویستیە سەرەکیەکانی، لەوانەیە ئەو مرۆڤەى مافی هاوڵاتیبوونی لێهەدرکراوە شەرعیەتی سوڵتانەکان و دەست و پێونەکانی ئینکار بکات و تا رادەى نکوڵیکردنی نیشتمانەکەى، ئەگەر ئێستا بەهەدەربردن زۆر توند بێت ئەوا هەیکەلەکە بەسەر خۆى و دوژمنەکانی دەهێنێتە خوارەوە. ئاش و ماش تێکەڵ دەکات.

        ئەو بەهەدەربردنەى کە سیستمی تەحریم کردن ئەنجامی دەدات ئەویش، بەهەدەربردنی خۆشەویستییە، سۆز کە باڵاترین پاڵنەرى مرۆڤە دەستى بەسەرادەگرێت و قەدەغە دەکرێت، ئەو هەبوونەى کە هەست بەزیندویی خۆى دەکات لێیدەدرێت دەبڕرێت، ئەوە پربوونى سۆزداری مرۆڤە کەواى لێ دەکات هەست بە دڵنیای بکات و هەست بکات دنیا باشە و خەڵکیش باشە، بەهەدەربردنی سۆز هەرسێ بەهەدەربردنەکانى تریش تەواو دەکات کە بەهەدەربردنی وشیارى وعەقڵ و  ئینتما بوونە. قەدەغەیە کە بیرمەند بیت، قەدەغەیە کە ئینتمات هەبێت و دڵنیا بیت لە ناسنامەت، قەدەغەیە سۆزدار بیت، بەم شێوەیە شکستێکی هەبوونی دەسەپێنرێت لەناو نیشتمانێکی شکستدا، دەسەڵاتدارێک کە لەسەر پاشماوەى خۆل و خاشاک دەسەڵاتەکەی بەڕێوەدەبات، پاساوى جۆراو جۆر دەرخواردی شکستەکان دەدەن، شکستی خودەکان لەسەر ئاستی عەقڵ و بەئاگایی ئەم شکستە تەواو دەکات، لەوانەیە خەڵک خۆیان بە زیندوێتیەکى لە هۆنراوەیەکدا دەیبننەوە بۆ ساتێک هەست بەگەڕاننەوەى رۆح دەکەن. لە هۆنراوەیەکدا یا لە تابلۆیەکدا.

 

        بەهەدەربردنى ژن و منداڵ:

        بەهەدەربردنی تایبەت وەک لە بەهەدەربردنی پەیوەندیەکاندا یا پەیوەندی هەدرەکاندا دایبینینەوە، بەهەدەربردنی ژن و گەنج و منداڵ وەک یاریەک وایە کە هەمیشە ئەنجامەکەى (1 - 0) واتە هەر یەک براوە هەیە لەسەر حسابی دۆڕانی ئەوى تر.

        بەهەدەربردنی هەبوونی ژنان کە دەکرێتە موڵکی عەشیرەت و قەبیلەو خێزان (باوک و براو هاوسەر)، هەتا زۆرجار وەک ئامرازێکە بۆ دروستکردنی پەیوەندیە دەرەکیەکانی عەشیرەت بە هاوسەرگیرى، هەبونی ژنان تەنیا لە منداڵ بوون خزمەتکردندا چر دەکرێتەوە، بەهەدەربردنی ژنان بەتایبەت لەرێگەى ئەوەى کە دەکرێتە هێماى لاوازى و شەرم، وەک بابەتێک بۆ شکست هێنانى پیاوان بەکار دەهێنرێت، وەک ریکلام بۆ پروپاگەندەى کاڵاکان بەکار دەهێنرێت.

        بەهەدەربردنێکی تر کە لە ژنان دەکرێت و لایەنی سۆزداى پارچە دەکات ئەو وێنە دولایەنییە کە لە لایەکەوە وەک دایکی میهرەبان و سۆزدار و پاک نیشان دەدرێت وەک هێمای دڵسۆزى و بەخشندەیی، لە لایەکی ترەوە وەک بابەتێکی مەترسیدارى و بابەتی چێژ و سڵلێکردنەوە سەیر دەکرێت، هەموو ئەم جۆرە لە بەهەدەربردنانە دواجاردا وونبوونی کیان و بوونی ژن خۆیەتی داننەنانە بە مرۆڤ بوونیدا.

        بەهەدەربردنی منداڵێتی منداڵ کە کێشەیەکی گەورەى بە کۆمەڵایەتیکردنە، منداڵ وا دەست پێ دەکات کە ئارەزووى ژیان تیایدا زیندو و گەورەیە دەیەوێت هەموو شتێک تاقیبکاتەوە و بیناسێت منداڵ داهێنەرێکی خۆرسکە، بەڵام شێوازى بەکۆمەڵایەتیکردن هەر لە ناو خێزانەوە دەست پێ دەکات و ئەو منداڵە سەرکوت دەکات و ئەمەش منداڵ رام دەکات و دەستەمۆی دەکات، کاتێک دەچێتە قوتابخانە، وەک ئامرازێک بۆ بەدیهێنانی هیواى خێزان، یان وەک بارێکی گران و بەربەست سەیر دەکرێت، یا پێیدەلێن منداڵێکی شومە، یا وەک ئامڕازى تۆڵە سەندنەوەى دایک و باوک لە یەکتر کاتێک جیادەبنەوە، ئەمانە هەمووى وا دەکات هەبوونی منداڵ بەهەدەر ببرێت، پێویستە چادویری و خۆشەویستی بە منداڵ بدرێت لەبەر ئەوەى بوونی هەیە، بوارى بدرێت ووزەو داهێنانی دەرببرێت.

 

        بەهەدەربردنى گەنجان:

        بەهەدەربردنی گەنجان تەواوکارى بەهەدەربردنی منداڵ و ژنانە، لە سەردەمی جیهانگیریدا بەرجەستەبوونی هەدر لە هەموو توێژێک زیاتر لاى گەنجان دەردەکەوێت لە دیاردەى بوونی گەنجێکی زۆرى زیاد لە پێویست، کە بوون بە بارێکی گران بەسەر سیستمەکانەوە، سیستمەکان لە هەبوونی ئەو ژمارە زۆرەى گەنجان بێزارن و هەراسانیان دەکات لە جیاتی ئەوەى پلانی ئامادەکردنیان بۆ دابنرێت ببنە ووزەى ئاییندە، پارێزەرى نیشتمان، کەچی پاڵ بەگەنجانەوە دەنرێت بۆ سێبەر و دورکەوتنەوە لەبەشداربونێکی کارا لە بەرهەم و بڕیارى چارەنووسساز پەراوێز دەخرێن، ئەمە هۆکارە بۆ توندوتیژى و لادانى گەنج، چونکە ئەوە زانراوە کە گەنجی ژێر سێبەر سوتەمەنی توند و تیژین. 

        لە هەموو بارەکاندا ئەو بەهەدەردانەى دەسەڵات بۆ گەنج ئەمانەى لێدەکەوێتەوە:  نابەرپرسیارێتی و سوڕاننەوەى بێئامانج  و گەران بە دواى چێژ و خۆشیدا بە تەنها، دواجار دەبنە کێشە بۆ دەسەڵاتداران خۆشیان. ئەمەش ستراتیژێکى پلان بۆ دانراوە و بەمەبەستە کە گەنج دوور دەخرێتەوە لە دروستکردنى چارەنووسی خۆى.

        سیستمی جیهانگیریش ئەمە تەواو دەکات لە رێگەى داهێنانی ئەو هەموو ئامڕاز و تەکنیکی خۆخەڵەفاندن و نوقم کردنیان لە وروژێنەرە ماددیەکاندا وەک ئەوەیە کە گۆشیان بکات بە رابواردن و خۆشی.

        پەیوەندیەکانی بەهەدەربردن لەبەرزترین پلەى بەهەدەربردندا کە کوشتن و لەناو بردنە تا دەگاتە بەهەدەربردن لە پلەو پایەو ناوبانگ و نرخ و بەهادایە، ئەمە لە پەیوەندی کارکردن و پەیوەندی هاوسەرگیرى وپەیوەندی سیاسی و بیروباوەردا دەبینرێتەوە. لە ململانێ سیاسیەکاندا لەناو بردن بەجۆرێکە کە هەموو مافێکی مرۆڤ بوون لە دژەکەى دەسەنێتەوە، دەیکات بە ئەفسانەى شەڕ و نەگبەتى بەجۆرێک لەناوبردنی رزگاربوون و ئەرکێکی مرۆڤایەتی و ئاینیش دەبێت (لەپێناو خودا).  هیچ جۆرە کوشتنێک دروست نابێت ئەگەر سەرەتا پەیوەندیە مرۆڤایەتیەکان نەپچڕابێت ودانپێدانان و سەیرکردنی وەک مرۆڤى لێنەسەنرابێتەوە.

        باوترین شێوەى بەهەدەربردن ئەو بەهەدەربردنەیە کە بەمەرج یەکتر قبوڵ بکەن، مادام تۆ دەچیتە ژێر ئیرادەى منەوە، دەبیتە ئامرازى بەجێهێنانى ئارەزوو خواستەکانم، ئەوە منیش تۆ قبوڵ دەکەم، ئەمە لە نێوان هاوسەرەکان و لە نێوان منداڵ وباواندا هەیە (گوێرایەڵی، چوونە ژێر رکێفی باوانیەوە)، هەمان جۆر پەیوەندى بەڕێوبەر بە فەرمانبەرانەوە لەناو دام و دەزگاکاندا، پەیوەندى بنەماڵە و عەشیرەت، هەتا دەگاتە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانى وەک ئەمریکا و وڵاتان.

 

         بەهەدەربردنى مرۆڤ بۆ خودى خۆى :

        ئەم بەهەدەربردنە زۆر جۆرە وەک بەهەدەربردنى بەرژەوەندیەکان وپلەو پایەو سەرمایە، بەجۆرێکە مرۆڤ ناچارە کە ئەو ئەزمونە شکستخواردوانە دووبارە بکاتە بۆ نموونە لە خۆشەویستیدا، لە پرۆژە بازرگانیەکاندا، یاخۆد  خۆی دەئاڵێنێت بەو ئەزمونانەى کە ئاسەوارى نەرێنی لەسەر ناو و ناوبانگی دروست دەکات، لێرەدا دەکرێت ئەم بارە ناو بنێن بە(نەخۆشی دەروونی شکستخواردن)، پاڵنەرى نەستیە وا لە مرۆڤ دەکات بەرەو شکستی بەرێت بۆ ئەشکەنجەدانی خودى خۆى ئازاردانی، وەک کەسانی ئالودەبووی ماددەى هۆشبەر و قومار و زۆر شتی تر. ئەمانە بێبەش دەبن لەخود بەدیهێنان، ئەمانە هەمووى بەهەدەربردنى هەبوونی مرۆڤ و ئەنجامى پەراوێزخستنی مرۆڤە. ئەم جۆرە لە بەهەدەربردنى خودە لەگەڵ بەهەدەربردنى دەرەکی و هێزى دەسەڵاتداردا یەکدەگرێتەوە، چونکە ئەگەر لەناوەوە بێتوانایی دروست نەبێت ئەوا دەکرێت بەرەنگاربوونەوە دروست بێت بەڵام سەرکەوتنی بەهەدەربردنى دەرەکی کاتێکە کە وا لە مرۆڤ بکات هەست بە بێتوانایی خۆى بکات بۆ بەرەنگاربوونەوە. ئەمەش لە دەرونزانیدا پێی دەوترێت (بێتوانایی فێرکراو)، لەم باەردا تەسلیم دەبێت و هەر ئەوەش دوبارە دەکاتەوە.

        نەخۆشییە عەقڵی و دەروونییەکان لە راستیدا بەهەدەربردنى هەبوونى مرۆڤە، وەک بارى وەسواسی نەخۆشەکە وزەو هێزى خۆى لە بەرگریەکى نەخۆشدا سەرف دەکات. کات و کۆششی خۆى لەشتى بێسودادا خەسار دەکات بەجۆرێک تواناى کارو بەرهەمى نامێت. وەک نەخۆشی هستریا.

 

        بەهەدەربردنى مرۆڤ نەخۆشیەکی کیانییە:

        بەهەدەربردنى مرۆڤەکان لە رێگەى سێگۆشەى (هەواڵگیرى، بنەماڵەگەرى و ئسوڵیەکان) بەوەى مامەڵەى مرۆڤەکان ناکات وەک ئەوەى مرۆڤ بن بەڵکو وەک ئەوەى ئامراز بن یا مەترسی بن، یان بارێکی گران بن بەسەر شانیانەوە.

        ئەو مرۆڤانەى وەک ئامرازن ئەوانەن کە دەسەڵات هەموو جۆرە مامەڵەیەکیان پێوە دەکات لەململانێکانیدا بۆ هێز وپاراستنی دەسەڵاتەکەى، دەیانبات بۆ شەڕ، یا بۆ پیاهەڵدان بەشان و شەوکەتی دەسەڵاتدا وەک لە (خامەى هەندێک نوسەرەوە، پیاهەڵدان و شکۆمەندی ئەم جۆرە دەسەڵاتانە تۆمار دەکرێت)، عەشیرەت و بنەماڵەش ئەندامەکانی هەڵدەلوشێ ئەگەر وانەکات بێهێز دەبێت، بزاڤە ئسوڵیەکانیش لە روى فکرى و بیروباوەرەوە کەسەکان لە قاڵب دەدات.

        ئەوانەش کە خەڵکی رێگرو بەربەستن و سەرچاوەى هەڕەشەو مەترسین، ئەوانەن گومانیان لە شەرعیەتی دەسەڵات هەیە، ئەوانەن کە هەواڵگریەکان لە دژیانەو راوەدویان دەنێت، بەناوى ئەوەى کە دوژمنی جێگیرى و ئاسایشی وڵاتن.

        ئەوانەى وەک بارێکی گران سەیر دەکرێن زۆرینەى کۆمەڵ دەگرێتەوە، دەڵێن یەک لەسەر پێنجی کۆمەڵ هەموو شتێکی داگیر کردووە بۆ چوار بەشەکەى تر بەشێکی بچوکى هێشتۆتەوە. هەبوونى ئەم بەشە دەسەڵاتیان هەراسان کردووە پێداویستی و مافەکانیان بارێکی گرانە بۆ دەسەڵات.

        لەگەڵ بەهەدەربردنى مرۆڤەکاندا بەهەدەربردنى سامانەکانیش بۆتە شتێکی ئاسایی لاى دەسەڵاتداران. عەشیرەت و بنەماڵەش بەشیان لەو دەستکەوتانەدا هەیە. دەسەڵاتیان بەسەر دامو دەزگاندا دەکشێت. کاتێک سامان و دامو دەزگاکان بەهەدەر دەبرێت مرۆڤ دادەماڵن لەهەموو سەرچاوەیەکی هێز و ماف و کامەرانی، لەگەڵ بەهەدەربردنی مرۆڤ و کۆمەڵ لەبەردەم بارێکداین ناوى (نەخۆشیەکی کیانیە)، هەر یەک لە تاک لە کۆمەڵیش دەکەونە بارێکی ونکردنی بەرگرى هەبوونیان (فقدان المناعە الکیانی) ئەمە بەتەواوى وەک ونکردنی بەرگرى تەندروستى لەشە، ئەمەش بارێکی مێژووی پۆنخواردووە کە دەکەوێتە ناو بازنەى کاوێژ و خۆ دوبارەکردنەوەو لەجیاتی پەرەسەندن و گۆرانکارى.

        لێرەوە هیچ بوارێک نییە بۆ قسەکردن لەسەر پەرەپێدان و گەشەکردن، چونکە هەموو مرۆڤێکی چەوساوە، چەوساننەوە بەرهەم دەهێنێتەوە، هەموو مرۆڤێکی بەهەردەربراو بەهەدەربردنی کەسانی تر و سەرمایەى لێدەکەوێتەوە، ئەو کەسەى کیان و هەبوونی وێرانکرا ناتوانێت بونیاتبنێت.

        ئاراستەى بەهەدەربردن تەنیا بۆ دەرەوە نییە لاى مرۆڤ بەڵکو بۆ ناوەوەشە، سەرکەوتنی ئەمبارگۆى عەقڵ و هۆش و وزەى مرۆڤ بەهەدەربردنى خودى مرۆڤى لێدەکەوێتەوە، ئەمەش وەک ئالیەتێکی ناوخۆیی دەردەکەوێت لە رێگەى تەسلیم  بوون و بندەستییەوە تووشی خەمۆکی وجودی دەبێت، ئەم خەمۆکییە تەنیا لە بەهەدەربردنی وزەو دەستپێشخەریەکان نییە، بەڵکو دەگۆڕێت بۆ ئالیەتێکی چێژ بەخشین کە خۆى لە (لاواننەوەو گریان و هاوارکردن (الندب و النواح) دا دەبینێتەوە. وەک چۆن لە گۆرانی و فلم و رۆمانەکاندا دەیبینین کە پڕن لە خەمبارى و کارەسات. کەسی مەهدور خۆى غەرق دەکات لە خەمباریدا. ئەمە لە هەمانکاتدا چێژ و خۆخاڵیکردنەوەیە بۆی. لێردا ئارەزووى مردن و لەناو بردن زاڵ دەبێت بەسەر ئارەزووى ژیان و بونیاتناندا. هەروەک فرۆید دەڵێت چونکە خەم و خەفت خۆ وێرانکردن لەسەر غەیریزەى ئارەزووى مردن تێردەبن.

        مرۆڤی بەهەدەربراو وەک بورکانێکی نەتەقیوەى لێدێت کە پڕە لەوزەى نەرێنی و توندو تیژ لەهەر ساتێکدا بێت دەتەقێتەوە و هیچ پێشبینیەکی بۆ ناکرێت تۆڵەى بەهەدەربردنى دەکاتەوە.

        مرۆڤى بەهەدەربراو هەموو شتەکانی تر بەهەدەر دەبات، خۆشگوزەرانی ماددى بەتەنیا بەس نییە بۆ مرۆڤ، ئارەزوى ژیان لە هەموو مرۆڤێکدا هەیە کە شێوەى رەتکردنەوەو شکۆ وخۆ دوپاتکردنەوە وەردەگرێت، بۆ ناچارکردنی بەرامبەر تا دان بەبونیدا بنێت، هەتا ئەگەر ژیانیشی لە روى مادیەوە بخاتە مەترسیەوە، ئاوەزى (غریزە) ژیان پاڵ بەمرۆڤەوە دەنێت بۆ دروستکردنی خودێکی نوێ کاتێک ئامانجێکی قورس و نموونەیی دەخاتە بەردەم خۆى و بەدیدەهێنێت، ئامادەیە ژیانیشی بخاتە مەترسیەوە گەر بزانرێت شیاوەو بەبەهایە، هەڵسەنگاندن تایبەتمەندی مرۆڤە وەک نیتشە دەڵێت لەبەرامبەر ئاسایش و دەوڵەمەندى ماددیدا، بەهاو دانپێدان بە خودى مرۆڤەکاندا هەتا باڵاتریش بچێت و بەندبکرێت بە دۆزە مەزنەکان و نموونەى باڵاوە ئەوە وەرگرتنەوەى دانپیانانێکی باڵاو شکۆدارە بۆ هەبونێکی پڕو زیندو و چالاک، ئەم هەبوونەیە تواناى بونیاتنانی دەبێت، ئەمەیە چارەسەرى نەخۆشی هەبوون دەکات، دەروازەیەکە بۆ گەڕانەوەى بەرگرى، و بۆ بەئاگا بوون لە بەهەدەربردن و ئاسەوارەکانی.

 

        بنەماڵەگەرى و بەهەدەربردن:

        ئەم کۆمەڵگایانە ئەو گۆرانە چۆنییەتیەیان ئەنجامنەداوە کە لە جڤاتە رۆژئاواییەکاندا ئەنجامدراوە. ئەمان لە کۆمەڵی عەشیرەتگەرى و بنەماڵەییدا ماونەتەوە، بارێکی تێکچرژاو لە هەردوو ئاستەکە دروست بووە واتە، بەرپرسەکان بانگەشى دەسەڵاتی دامو و دەزگایی،و دەسەڵاتی یاسا، وسیستمی بەرێوەبردنی نوێ دەکەن، بەڵام لەو دیدگایەوە رەفتار و مامەڵەدەکەن کە کۆنەپەرست و پاشڤەرۆیە وبنەماڵەیی و نەریتگەرایە، هەموو دامو ودەزگایەکی بەرێوەبردنی گشتی بە پێی زانستى نوێی بەرێوەبردن هەیکەلێکی رێکخستنی فەرمی هەیە، رێنمایی و یاساى خۆى نوسراو هەیە، بەڵام هێزى بزوێنەر تا ئێستاش لە دەزگاى عەشیرەتی و بنەماڵەییدا لە هەیکەلە تەقلیدیەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، بۆیە دوفاقیەکی زۆر لە بەرێوەچوندا هەیە لە نێوان ئەوەى فەرمیەو دیارە و لە نێوان ئەوەى شاراوەیە و نادیارە، نەک تەنیا بەڕێوەبەرایەتیەکان ئەمە حاڵیان بێت بگرە هەموو دام و دەزگاکانی ترى ناو کۆمەڵ وەک دەزگا مەدەنیەکان و پارتە سیاسیەکان، پارتی سیاسی هەیە تەنیا لە یەک بنەماڵە پێک دێت وهەر ئەو بنەماڵەیە دەسەڵاتی هەیە وەک لە لبنان (لە کوردستانیشدا هەیە)، هەتا پارتە عەلمانیەکان ئەوانەى خۆیان بە سۆشیال و دیموکرات وەسف دەکەن هەر بەهەمان شێوەن.

        دەزگا سەربازیەکانیش لەم بارە بەدەر نیین کە دەسەڵاتى عەشیرەت بەسەریاندا زاڵە، بنەماى لایەنگرى و ئینتماى تایەفی و عەشیرەتی زاڵە بۆیە سەرۆک حیزبەکان گەورە پیاوى هۆز و عەشیرەتەکانن و هەتا مردنیش هەر ئەوان دەبن.

        کەواتە ململانێی ناو بەڕێوبەرایەتی وەزارەتەکان لەسەر  بنەماى زانستی نییە بەڵکو لەسەر بنەماى عەشیرەت و بنەماڵەییە، هەتا ناو زانکۆکانیش ململانێ و کێبرکێکان تەنیا لە بەرژەوەندی ئەو هەیکەلەدایە کە عەشیرەت و بنەماڵەى گرتۆتەوە نەک زانست و پێشخستنی کۆمەڵ. شۆرشی پیشەسازى و بورجوازى لە ئەوروپا واى کرد کە شار ببێتە سەنتەرى نوێخوازى، بەڵام لەوڵاتە عەرەبیەکاندا عەشیرەت و مەنتقی گوند باڵی کێشاوە بەسەر شارەکاندا، بۆیە لێکۆڵینەوەى وردى عەشیرەت و هۆز زۆر گرنگە کە چەندە رێگرو بەرەبەستە لەبەردەم پەرەپێدانەکاندا، چەندە بەشدارە لە بەهەدەر بردنی مرۆڤەکان ئەوەندەش ڤایرۆسی توندو تیژى لەگەڵ خۆى هەڵگرتووە، (ئەرکۆن 2002) راستی وتووە کە " عەشیرەت و بنەماڵە دەتوانن وڵات دروست بکەن، بەڵام ناتوانن نیشتمان دروست بکەن. چونکە ئەوەى قبوڵە کە خەڵک وەک (دەستوپێوەند) رەعیەت بن نەک وەک هاوڵاتی و سەربەخۆ بن، پێویستە لایەنگریان پێش هەموو شتێک بۆ عەشیرەت هەبێت نەک بۆ نیشتمان و وڵات". بونیادى عەشیرەتگەرى لەڕوى پەیوەندیەوە لەسەر دوو ئاستە : پەیوەندى لەگەڵ ناوەوە، پەیوەندى لەگەڵ دەرەوە، هەدووکیان هێزێکى کاریگەریان تێدایە کە دەبێتە هۆى بەهەدەردانى مرۆڤ لەناوەوە وەک ئەندمى عەشیرەتەکە، بۆ دەرەوە بەهەدەردانى کەسانى نامۆ بە عەشیرەتەکە لەڕێگەى ئینکارکردن و ململانێ لەگەڵیدا. لەم بەهەدەردانە دولایەنیەوە بەهەدەردانى دامودەزگاکان و نیشتمان دێت. چونکە عەشیرەتگەرى هیچ شتێک لەسەرو خۆیەوە قبوڵ ناکات، نە لە دەرەوەى خۆشی قبوڵی دەکات.

●●●

 

*) مامۆستای یاریدەدەر لە بەشی باخچەی ساوایان، زانکۆی سلێمانی.

 

        سەرچاوە:

 

1. مصطفى الحجازي (2005): الأنسان المهدور: دراسة تحليلية نفسية اجتماعية.المغرب. المركز الثقافي العربي.

 


1-10 of 13