گۆڕانی کۆمەڵایەتی

posted Jun 11, 2016, 11:55 AM by Adil Mohammed Noori   [ updated Jun 11, 2016, 12:19 PM ]

و: د. سەمەد ئەحمەد(*)

 چەمک و پێناسە:

        گۆڕانى کۆمەڵایەتى پرۆسەیەکى درێژخایەنى مێژووکردى لەسەربەخۆیە. بریتییە لەگواستنەوەى کۆمەڵگا لەدۆخێکەوە بۆ دۆخێکى تر  لەکات و شوێنێکى دیاریکراودا.

        مەرج نییە هەمیشە گۆڕانى کۆمەڵایەتى پێشکەوتن و بەرەوپێشچوونى کۆمەڵایەتى بەدوادابێت. ئەگەر ئەوگۆرانە بوو بەماوەى پێشکەوتنى کۆمەڵگا، ئەوا بەگۆڕانێکى باش و شیاو دادەنرێت، بەڵام بەپێچەوانەوە ئەوا بەگۆڕانێکى خراپ و نەشیاو دادەنرێت.

        گۆڕانى کۆمەڵایەتى ئاماژەیە بۆ گۆڕان لەبونیادى دامودەزگاو دامەزراوە کۆمەڵایەتیەکانى وەک خێزان، دامودەزگاکانى پەروەردەو فێرکردن، سیستمى سیاسى، سیستمى کارگێڕى و... هتد. مەبەستیش لەگۆڕانى بونیادى کۆمەڵایەتى کارلێکى نێوان تاکەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانە کە پێوەرە کۆمەڵایەتیەکان زاڵە بەسەریاندا و دەیانبات بەڕێوە بۆئەوەى بزانرێت ئەو گۆڕان لەچ ئاستێکدایە؟ بەڵام گۆڕان لەدامودەزگاکانى کۆمەڵگادا بەگشتى وەک ئامانجێکى تایبەتى بریتیە لەگۆڕین لەسەر ئاستى دەزگا کۆمەڵایەتى و سیاسیى و ئابورى و ....هتد یەکانە. بەکورتى بڵێین گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەمانا فراوانەکەى بریتیە لەپرۆسەى نوێبوونەوەى بونیادى کۆمەڵگە لەسەر ئاستى کۆمەڵایەتى و سیاسى و کەلتورى و ڕۆشنبیری..

 

 

        هۆکارەکانى گۆڕانى کۆمەڵایەتى

        چەندین هۆکار هەن کەرۆڵیان هەیە لەپرۆسەى گۆڕانى کۆمەڵایەتیدا، دیارترینیان ئەمانەن:

 

        1. ژینگەى سروشتیى:

        ژینگە کاریکەرى ڕاستەوخۆى هەیە لەسەر بونیادو سروشت و پێکهاتەى هەرکۆمەڵگەیەک، لەڕوى کەلتورى و رۆشنبیرى و کۆمەڵایەتییەوە.

        توێژینەوەکان ئەوەیان سەلماندووە کە هەڵکەوتەو ژینگەى جوگرافى رۆڵى هەیە لەپێگەیاندنى کۆمەڵایەتى و سیاسیدا. ئەوە سەلمێنراوە کە دانیشتوانى ناوچە گەرمەکان ژیرترو چالاکترن لەکارو رەفتارى رۆژانەدا. لەلایەکى تریشەوە ئەو وڵاتەى کە سنورى دەریایى هەیە، پرۆسەى بازرگانى و چالاکى ئابوورى زیاترو باشتر و ئاسانتر تیایدا بەڕێوەدەچێت.. ئەمانە دەبنەمایەى ئەوەى کەئەو کۆمەڵگەیە ئەگەرى پێشکەوتن و کرانەوەى بەڕوى دنیاى دەرەوەدا زیاتر بێت لەو وڵاتانەى کەسنورى ئاوییان نییە و پرۆسەى بازرگانى و چالاکى ئابوورى تیایدا قورس و گرانە، کە دەبێتە مایەى ئەوەى دابڕاوبن لەوڵاتانى ترو بەداخراوى بمێننەوە، دواجاریش ئەمە دەبێتە مایەى ئەوەى کەئەو کۆمەڵگەیە بەئاسانى گۆڕانیان بەسەردانەیەت، یان پرۆسەى گۆڕان تیایاندا دوابکەوێت. جگە لەمانە، هەندێجار دیاردە سروشتیەکانى وەک لافاو و بومەلەرزە و بورکان دەبنە مایەى ئەوەى کەدانیشتوانى ئەوناوچانە بەناچارى زێد و ماڵ و شارى خۆیان بەجێبهێڵن و کۆچ بکەن بۆ ناوچەیەکى تر . هەندێجاریش وشکەساڵى و بێبارانى، هاوڵاتیانى ناوچەیەک ناچار دەکەن کە ئەوشوێنە جێبهێڵن و بەرەو ناوچەیەکى ئاوەدان کۆچ بکەن. لەڕێگەى ئەم کۆچەوە تێکەڵاوى کەلتورەکان دروستدەبێت کەدەبێتە مایەى گۆڕانى بونیادى کۆمەڵایەتى کۆمەڵگە جیاجیاکانى دنیا.

 

 

 

        2. دانیشتوان:

         کە سێ بوار لەخۆ دەگرێت:

        ڕ. قەبارەى گشتى ژمارەى دنیشتوان لەکات و شوێنێکى دیاریکراودا.

        ب. پێکهاتەى دانیشتوان لەڕوى رۆشنبیرى و خەسڵەتى کەسێتى و تەمەن و رەگەز و ئاستى خوێندەوارى و پێکهاتەى ئاینى و مەزهەبى و چالاکى سیاسى و ئابوورى و سروشتى و پێکهاتەى ژن و ژنخوازى و ...هتد.

        ج. بڕى زیادبوونى ژمارەى دانیشتوان، کە سێ فاکتەر رۆڵى تیادا هەیە، کە         بریتین لە:

        1. رێژەى لەدیکبوون.    

        2. رێژەى مردن.   

        3. رێژەى (کۆچ) کردن.

 

         توێژینەوەکان ئەوەیان سەلماندووە کە زۆرى و کەمى لەڕادەبەدەرى ژمارەى دانیشتوان دەبێتە مایەى تێکچوونى ژیانى کۆمەیەتى. ئەو گەلانەى کە ناهاوسەنگییان هەیە لەنێوان زۆرى ژمارەى دانیشتوان و کەمى دەرامەت و پێداویستى رۆژانەدا، دۆخى کۆمەڵایەتییان ناجێگر و دواکەوتووە.

        گۆڕان لەمجۆرە کۆمەڵگەیەدا زۆر سست و لەسەرخۆیە . هەروەها ئەو کۆمەڵگەیانەى کەبەهۆى کەمى دەرامەت و خراپى خۆراک و نەبوونى پێداویستى رۆژانەو نزمى ئاستى بژێوى بەهۆى نەخۆشى و دەردو پەتاو شەڕ وشۆڕ و جەنگە کاولکارییەکانەوە ژمارەى دانیشتوانیان رۆژ بەڕۆژ کەم دەبێتەوە، پرۆسەى گۆڕانى کۆمەڵایەتیش بەخاوى و سستى بەڕێوەدەچێت. بەڵام پرۆسەى گۆڕانى کۆمەڵایەتى لەو کۆمەڵگایانەى کەژمارەى دانیشتوانیان هاوسەنگە لەگەڵ پێداویستى ژیانى رۆژانەى هاوڵاتییەکانیاندا، پرۆسەى گۆڕان بەباشى بەڕێوەدەچێت.

 

 

        3. فاکتەرى ئایدیۆلۆژیاو بیرو باوەڕ:

        ئایا گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەرئەنجامى بیرکردنەوەو هۆشیارى مرۆڤە، یان هۆشیارى و بیرکردنەوە بەرئەنجامى گۆڕانى کۆمەڵایەتییە، ئەمە ئەو پرسیارەیە کە هەریەکە لە مارکس و هیگڵ، بەشێوەى جیاجیا هەوڵیان داوە وەڵامى بدەنەوە. مارکس پێیوایە کە گۆڕان بەرئەنجامى ململانێى چینایەتییە لەکۆمەڵگادا، لەئەنجامى ململانێى چینى چەوساوەو چینى چەوسێنەردا، هۆشیارى چینایەتى لە کۆمەڵدا دروستدەبێت، ئەمەش دەبێتە مایەى گۆڕانى کۆمەڵایەتى. بەپێچەوانەى مارکسەوە، هێگڵ پێیوایە کە گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەرئەنجامى بیرکردنەوەو تێفکرین و هۆشیارى مرۆڤە، گۆڕانیش جگە لەبیرکردنەوەیەکى دروستى مرۆڤ هیچى دى نییە. سەبارەت بەم مەسەلەیە ، ناکرێت ڕۆڵى ئاینە ئاسمانییەکان بەهەند  وەرنەگیرێت، چونکە هەریەک لەئاینى یەهودى و مەسیحى و ئیسلام ، رۆڵى دیار و کاریگەریان هەبووە لەسەر گۆڕان و نوێبوونەوەى بیروباوەڕى مرۆڤەکان، کەدواجار ئەم گۆڕانانە بوونە بەهەوێنى گۆڕان لەسەر ئاستى بونیادى کۆمەڵایەتى.

 

        4. رووداوە سیاسییە گەورەکان:

        روداوە سیاسیە گەورەکان هۆکارێکى ترى گۆڕٍانى کۆمەڵایەتین، ناهێڵن کۆمەڵگەکان لەدۆخى  وەستاودا بمێننەوە. بۆنموونە، هەردوو جەنگى جیهانیى یەکەم و دووەم، ئەگەرچى دوو کارەساتى ماڵوێرانکەرى جیهانیى گەورەبوون، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا، لەسەرئاستى کۆمەڵگەکانى جیهان گۆڕانى گەورەیان دروستکرد، چونکە هەریەک لەو جەنگانە نەخشەى سیاسى جیهانیان گۆڕى و بەشێوەیەکى نوێ داڕێژرایەوەو بووە مایەى دەرکەوتن و دروستبوون و سەربەخۆیى چەندین  وڵات لەجیهاندا، کە دواجار ئەو سەربەخۆییانە گۆڕانى کۆمەڵایەتى گەورەیان دروستکردووە. بۆ نموونە ، لەگەڵ کۆتایى هاتنى جەنگى جیهانى یەکەمدا و لەگەلڕ داگیرکردنى ناوچەکانى ژێر دەسەڵاتى دەوڵەتى عوسمانیدا لەلایەن ئینگلیزەکانەوە ، چاپخانەو کەشتى دەریایى و فڕۆکەو  ئۆتۆمبێل و زۆر داهێنراوى نوێى تر گەیەنرانە ئەوناوچانە، کە بوونە مایەى گۆڕانى کۆمەڵایەتى. هەروەها هەرەس و هەڵوەشاندنەوەى یەکێتى سۆڤییەت لەساڵى 1990 بووە مایەى چەندین گۆڕانى کۆمەڵایەتى و سیاسیى لەناوچەى قەفقازو جیهاندا، چەندین کۆمار کە سەر بەیەکێتى سۆڤییەت بوون، سەربەخۆیى خۆیان بەدەستهێنا.. جگە لەمانە لەگەڵ رووخانى رژێمى بەعس لەعیراق لەساڵى 2003 دا گۆڕانێکى دیار لە بونیادى سیاسیى کۆمەڵگەى عێراقیدا رویدا.

 

 

        5. داهێنانى رۆشنبیرى:

         کە سآ لایەن لەخۆدەگرێت :

 

        ڕ. دۆزینەوەو ئاشکراکردن (الاکتشاف):

        وەک دۆزینەوەو ئاشکراکردنى کیشوەرى ئەمریکا لەلایەن (کۆڵۆمبس)ەوە کەبووە مایەى ئەوەى زۆرێک لەهاوڵاتیانى گەلانى ئەوروپا کۆچ بکەن بۆ ئەو کیشوەرە، لێرەوە کەلتورەکان تێکەڵاوى یەک بوون و کەلتورێکى نوێیان دروستکرد کە بریتییە لەکەلتورى کۆمەڵگەى ئەمریکى. ئەمە گۆڕانێکى گەورە بوو بەسەر زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا هات.

 

        ب. داهێنان:

        مەبەست لەدروستکردنى هەموو ئەو ئامێرو کەرەستانەیە کە ئاسانکرارى بۆ مرۆڤ دەکەن لەکاربەڕێوەبردنى ژیانى رۆژانەدا. بۆنموونە، فرۆکە، ئۆتۆمبیل، کەشتى ئاسمانى و دەریایى، شەمەنەفەر و...هتد. هەموو ئەمانە گۆڕانێکى بنەڕەتییان لەژیانى کۆمەڵایەتى و پەیوەندى کۆمەڵایەتى کۆمەڵگەکاندا دروستکرد، کە بوونەمایەى ئەوەى هیچ کۆمەڵگەیەک  وەکو خۆى نەمێنێتەوە.

 

 

        ج. بڵاوبوونەوە:

        مەبەست لەبڵاوبوونەوەى بیروبۆچوونە فکرى و فەلسەفى و روناکبیرى و زانستییەکانى زانایان و فەیلەسوفان و بیرمەندانى جیهانە. بۆنموونە، نووسینەکانى ژانژاک رۆسۆ و مۆنتسکیۆ و ڤۆلتێر هۆکارى سەرەکى سەرهەڵدانى شۆڕشى فەرەنسا بوون کە گۆڕانێکى گەورەیان بەسەر بونیادى سیاسى و کۆمەڵایەتى کۆمەڵگەى فەرەنساو هەموو جیهاندا هێنا. ئەمە سەبارەت بە داهێنانە زانستییەکانى ئەدیسۆن و ئەنشتاین و فرۆید و ...هتدیش هەر راستە.

 

        6. تەکنەلۆژیا:

         تەکنەلۆژیا کە بەرئەنجامى شۆڕشى زانیارییەکانە، رۆڵى کاریگەرى هەبووە لەگۆڕانى کۆمەڵایەتى کۆمەڵگاکاندا. ئەمڕۆ کۆمەڵگەى مرۆیى لەسایەى تەکنەلۆژیاى نوێ و کۆمپانیاى فرەڕەگەزدا گۆڕانى گەورەى بەسەرداهاتووە، بەشێوەیەکە کە دەگورێت جیهان بووە بەگوندێکى بچکۆلە!

        کۆمەڵگاکان لەسایەى تەکنەلۆژیاو ئامێرەکانى گەیاندنەوە، کەمەبەست لە (مۆبایل و سەتەلایت و ئینتەرنێتە) هیچ شتێک بەشاراوەیى نەماوەتەوە، چونکە رۆڵى کاریگەریان هەبووە لەسڕینەوە و تێکشکاندنى سنوربەندى کەلتورەکانى دنیادا.

 

        7. سیستمى سیاسیى:

        یەکێکى تر لەو فاکتەرانەى کەتواناى گۆڕانى کۆمەڵایەتى هەیە، بریتییە لە سیستمى سیاسیى. مەبەست لەسیستمى سیاسیى، دەسەڵاتداران و کاربەدەستان و بڕیاربەدەستانە لەوڵاتدا. سیستمى سیاسیى لەهەموو کۆمەڵەیەکدا ئەرکە لەسەرى کە کەشێکى دیموکراتى سیاسیى لەبار بڕەخسێنێت بۆ ململانێى سیاسیى لەنێوان حزب و گروپە جیاجیاکانى کۆمەڵگادا، بۆئەوەى لەڕێگەى پرۆسەى هەڵبژاردنەوە تاکەکانى کۆمەڵگە بتوانن نوێنەرى خۆیان دیارى بکەن، دواجار ئەمانیش لەڕێگەى پرۆژەى خزمەتگوزارییەوە داخوازییەکانى کۆمەڵگە بهێننەدى. سیستمى سیاسیى رۆڵى هەیە لە بەرقەرارکردنى یاساو  وەکیەکى تاکەکانى کۆمەڵگە بۆلێپرسینەوە لەسەرپێچى و کارى نایاسایى هاوڵاتییان. هەروەها گیانى لێبوردەیى و برایەتى و خۆشەویستى و ئینتیما بۆ  وڵات و کۆمەڵگە زیاد دەکات.

        سیستمى سیاسیى رۆڵى گرنگى هەیە لەئاراستەکردنى تاکەکان بۆبەشداریکردن لەپرۆسەى سیاسى و پێگەیاندنى سیاسیدا. لێرەشەوە هۆشیارى سیاسیى و کۆمەڵایەتى و ململانێى دیموکراتى لەوڵاتدا بەرقەرار دەبێت و کۆمەڵگەش بەرەو گۆڕان و نوێبوونەوەو کرانەوە دەچێت و لەداخراوى و دواکەوتوویى رزگارى دەبێت.

 

        ئەو هۆکارانەى کەڕێگرن لەبەردەم گۆڕانى کۆمەڵایەتیدا

        ئەگەرچى گۆڕانى کۆمەڵایەتى پێویستییەکى حەیاتى هەموو کۆمەڵگەیەکە، بەڵام ئەم گۆڕانە لەهەموو کۆمەڵگەیەکدا وەکو یەک روونادات. لەهەندێ کۆمەڵگەدا بەباشى و بەخێرایى و لەهەندێکى تردا بەسستى و ناڕێکى روودەدات و دەچێتە پێشێ. دیارترین ئەو هۆکارانەى کەڕێگرن لەبەردەم گۆڕانى کۆمەڵایەتیدا بریتین لە:

 

        1. ئارەزووى مانەوەى دابونەریتى دواکەوتوویى کۆمەڵایەتى:

        بەشێوەیەکى گشتى لەکۆمەڵگەدا چەندین پێکهاتەو دەستەو گروپى جیاجیا هەیە، کە هەریەکەیان خاوەنى جۆرێک لەبەرژەوەندى و کەلتورو داب ونەریتى تایبەت بەخۆیانن و هەوڵى پاراستنیان دەدەن. زۆرجار ئەم بەرژەوەندى و کەلتورانە بەریەک دەکەون و ناکۆکى دەکەوێتە نێوان پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانەوە. هەندێک لەدەستەو گروپە کۆمەڵایەتییەکان هەوڵى گۆڕان و نوێبونەوەى بونیادى کۆمەڵایەتى کۆمەڵگە دەدەن، بەڵام هەندێجار ئەم گۆڕانانە پێچەوانەى بەرژەوەندى و کەلتورى گروپەکانى تر دەبێت، بۆیە ئەو دەستەو گروپانە بەهەموو شێوەیەک لەهەوڵى مانەوەو پاراستنى نەریت و بارودۆخى باوى کۆمەڵگەدا دەبن، چونکە مانەوەیان بەندە بەپاراستنى داب ونەریت و کەلتورى باوى کۆمەڵگەوە، بەلەدەستدانى ئەو کەلتورە، ئەمانیش لەناودەچن . لێرەوە دژایەتى و ناکۆکى لەنێوان دوو کەلتورى جیاوازدا دێتە ئاراوە. یەکێکیان دەیەوێت بیگۆڕێت، ئەوەیتریان دەیەوێت  وەکو خۆى بمێنێتەوە. رادەى سەرکەوتن و زاڵبوونى هەریەک لەو گروپانە بەندى بە:

 

        ڕ. زۆرى و کەمى ژمارەى لایەنگرانى ئەو گروپەوە لەکۆمەڵدا..

         واتا چەندە ژمارەى لایەنگرانى ئەو گروپەى کەهەوڵى پاراستنى کەلتورى باو دەدات لەکۆمەڵدا زۆربێت، ئەوا ئەگەرى زاڵبوونى ئەولایەنە بەسەر لایەنەکەى تردا زیاتر دەبێت. بۆیە گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەقورسى و سستى و ناڕێکى روودەدات و دەچێتە پێشێ. بەپپێچەوانەوەشەوە هەر راستە.

        ب. جۆرى ئەو کەلتور و بابەتەى کەسەرچاوەى ناکۆکییەکانە.

        ئەگەر ئەو کەلتورو بابەتەى کەڕەخنەى لێدەگرێت و هەوڵى لەناوبردنى دەدرێت پێچەوانەى ئادابى گشتیى کۆمەڵگە بێت، واتا تەنها پەیوەست نەبێت بە بەرژەوەندى بەشێک لەگروپەکانى کۆمەڵگەوە، ئەوا بەئاسانى ناتوانرێت گۆڕان دروستبکرێت، بەپێچەوانەشەوە هەر راستە.

 

        2. دابڕانى کۆمەڵایەتى:

        مەبەست لەدابڕانى کۆمەڵایەتى، دورەپەرێزى و گۆشەگیریى کۆمەڵگەیەکى دیاریکراوە لەگەڵ کۆمەڵگەکانى تردا. گۆڕانکارى و پێشکەوتنەکانى سەردەم هەیشە کۆمەڵگاکان ناچار دەکات کەتێکەڵاوى یەک ببن، لەئاڵۆگۆڕو پەیوەندى ئابوورى و بازرگانى و سیاسى و کۆمەڵایەتى و کەلتورى بەردەوامدابن لەگەڵ یەکدا، ئەم تێکەڵاوبوونە ئەگەر لەڕابردووى کۆمەڵگەى مرۆییدا زۆر کێشە نەبووبێت، ئەوا لەئەمڕۆدا نەک هەرکێشەیەکى گەورەیە، بەڵکو دەتوانین بڵێین: مەحاڵە هیچ کۆمەڵگەیەک بەدابڕاوى دورەپەرێزى بژى، بۆیە دابڕانى کۆمەڵایەتى یەکێکە لەدیارترین ئاستەنگەکانى بەردەم گۆڕان و نوێبوونەوەى بونیادى کۆمەڵایەتى هەرکۆمەڵگەیەک. کاتێک ئەمانە دەڵێین، دەبێت ئەوەش بخەینەڕوو کە هەندێجار دابڕانى کۆمەڵگەیەک لەکۆمەڵگەکانى تر هۆکارى جوگرافییە.  واتا پێگەو هەڵکەوتەى جوگرافى ئەو  وڵاتە بەشێوەیەکە کە رێگە نادات بەئاسانى تێکەڵاوى کۆمەڵگەکانى ترببێت. بۆنموونە ئەو  وڵاتانەى کەسنورى ئاوییان نەبێت، قورستر دەتوانن تێکەڵاوى کۆمەڵگەکانى تر ببن. بەپێچەوانەشەوە هەر راستە. ئەم جۆرە دابڕانە، دابڕانێکى سەپێنراو وناچارییە، بۆیە بەئاسانى ناتوانرێت ئەم رێگرییە لەناو ببرێت. بەڵام هەندێجار دابڕانى کۆمەڵایەتى، دابڕانێکى دەستکردەو پەیوەندى بە نەگونجانى سیستمى سیاسیى و ئاینى و مەزهەبى ئەو کۆمەڵگەیەوە هەیە کە نایەوێت، یان ناتوانێت تێکەڵاوى کۆمەڵگەکانى تربێت. لەسایەى رەوشێکى ئاوهادا، گۆڕانى کۆمەڵایەتى ئەگەر نەبێتە مەحاڵ، ئەوا بەسستى و ناتەواوى هەنگاو دەنێت.

        3. قەیران و شکستى هەوڵى داهێنەران:

        داهێنان لەبوارى تەکنەلۆژیاو زانست و ئەدەب و فکر و رۆشنبیریدا کۆمەڵێ فاکتەرى سەرەکین بۆ نوێبوونەوەو گۆڕانى کۆمەڵایەتى لەهەر کۆمەڵگەیەکدا، پێچەوانەى ئەمەش هۆکارە بۆ دواکەوتویى کۆمەڵگە. بەڵام دەبێت بزانین کە داهێنان بەگشتى لەبوارە جیاجیاکاندا پەیوەستە بەڕادەى رۆشنبیرى و زانستى و ئاستى بژێوى تاکەکانى کۆمەڵگەوە. ئەگەر بژێوى خەڵکى لەئاستێکى نزمدا بوو، هەروەها رادەى رۆشنبیرى و زانستى تاکەکان لەحاڵێکى خراپدا بوو، ئەوا داهێنان دەبێتە مەحاڵ و هەرگیز روونادەدات.

        هەندێجار هەژارى و لاوازى بارى ئابوورى و کەمى سەروەت و سامانى سروشتیى لە وڵاتدا رێگرە لەبەردەم تاکەکانى کۆمەڵگەدا کەبتوانن داهێنانى زانستیى و تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو ئەنجام بدەن. بەڵام هەندێجاریش خراپ بەکارهێنانى سەروەت و سامانى  وڵات لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە هۆکارى قەیران و شکستى داهێنانە زانستیى و تەکنەلۆژى و فکرى و ڕۆشنبیرییەکانن. دیارترین نموونەى ئەم حاڵەتە بریتییە لە عێراق و  وڵاتانى عەرەبى و زۆرێک لەوڵاتانى ئەفریقاو ئەمریکاى خواروو.

 

        4. قەیرانى سیاسیى:

        ئارامى سیاسیى و دابینکردنى  ئاسایش لەوڵاتدا، کۆمەڵگە بەرەو پێشکەوتن دەبات، بەپێچەوانەشەوە،  واتا ناجێگیریى و پەشێوى سیاسى و نەمانى ئاسایش لەوڵاتدا، کۆمەڵگە بەرەو هەڵدێرو دواکەوتوویى دەبات. هەمیشە جەنگ و شەڕە ناوخۆیى و هەرێمایەتى و نێودەوڵەتییەکان بوونەتە مایەى ئەوەى سەروەت و سامانێکى زۆرى مادى و مرۆیى بەفیڕۆ بچێت، کە سەرئەنجام ماڵوێرانى و دواکەوتوویى کۆمەڵگەکانى لێکەوتۆتەوە. جگەلەمانە زۆرجار جەنگ و نائارامى و قەیرانى سیاسیى و نەمانى ئاسایش لەکۆمەڵگەدا بووەتە مایەى ئەوەى کە زۆرترین کەسە شارەزاو پسپۆرو بەرهەمهێن و خزمەتگوزارەکان  وڵات بەجێبهێڵن و کۆچ بکەن بۆ وڵاتێکى تر. ئەوکۆمەڵگەیەى کە قەیرانى سیاسیی تیادایە، گۆڕانى کۆمەڵایەتى بە ئاسانى تیایدا دروست نابێت.

 

        5. نەگونجانى پێکهاتە نەتەوەیى و ئاینى و مەزهەبییەکان:

        هەندێجار نائارامى و پەشێوى سیاسیى و نەمانى ئاسایش لەوڵاتدا بۆ نەگونجانى پێکهاتە نەتەوەیى و ئاینى و مەزهەبییەکان دەگەڕێتەوە لەوڵاتدا. واتا ئەو کۆمەڵگەییەى کە فرەنەتەوەو ئاین و فرە مەزهەبن، ئەگەرى ئەوە دێتەئاراوە کە نەگونجاوو ناکۆکبن لەگەڵ یەکدا. لێرەوە کۆمەڵگە دابەشدەبێت بەسەر چەندین ناسنامەى نەتەوەیى و ئاینى و مەزهەبیدا، هەریەکەش داکۆکى و بەرگرى لەنەتەوەو ئاین و مەزهەبى تایبەتى خۆى دەکات. 

        لەحاڵێکى ئاوهادا ئینتماو پەیوەستبوون و دلسۆزى بۆخاک و نیشتمان و کۆمەڵگە لەنزمترین ئاستدا دەبێت، لەبرى ئەمە گروپە نەتەوەیى ئاینى و مەزهەبى و ئیتنییەکان ئینتیماو دڵسۆزییان بۆگروپەکانى خۆیان دەبێت. بۆیە گۆڕانى کۆمەڵایەتى لەسایەى پێکهاتەیەکى لەمجۆرەدا بەسستى و ناڕێکى روودەدات و رووبەڕووى چەندین ئاستەنگ و لەمپەر دەبێتەوە. عێراق و ئێران و تورکیاو سوریاو چیکۆسلۆفاکیاى جاران و بۆسناوهەرسک و...هتد. نموونەى ئەم جۆرە کۆمەڵگەیەن..

●●●

 

*) مامۆستای زانکۆی چەرموو.

 

        سەرچاوە:  

المدخل الى علم الاجتماع ، الدکتور فهمی سلیم الغزوی ، عمان، دار الشروق، 2006، ص289-302.

Comments