سایکۆلۆژی بەهەدەربردنی مرۆڤ و ئاسەوارەکانی

posted Jun 11, 2016, 11:54 AM by Adil Mohammed Noori   [ updated Jun 11, 2016, 12:20 PM ]

نووسینی: مصطفى الحجازی

وەرگێڕانی: نازەنین عوسمان محەممەد(*)

        سەرەتای وەرگێر:

        نووسەرى ئەم بابەتە کە ناوى موستەفا حیجازییە، دەروونناسێکى عەرەبە و زۆر بەتوانایە لەوەى کە زانستى دەرووناسی ببەستێتەوە بە واقعی ژیانى کۆمەڵگاوە، ئەو ئەوە رەتدەکاتەوە کە دەرووناسی تەنیا بۆی هەیە لەسەر تاکەکان لێکۆلینەوە بکات و نابێت خۆى لە قەرەى دیاردە کۆمەڵایەتى و سیاسییەکان بدات ئەوانە بۆ زانستەکانى تر جێبهێلێت، بەڵام ئەم نووسەرە کۆمەڵە کتێبێکى زۆر بەپێزى هەیە کە یەکێکیان ئەم بابەتەم لێ هەڵبژاردوە و کردومە بە کوردى چونکە زۆر گرنگ بوو بەلامەوە، بە راستى شایەنى ئەوەیە کە کتێبەکە هەمووى وەربگێرێتە سەر زمانى کوردى و ژمارەیەکى زۆرى خوێنەران بیبینن چونکە شیکردنەوەکانى بۆ ئێستاى کوردستان دەقاو دەق دەگونجێت و دەڵێى کراسێکە بۆ ئێمە دووراراوە، جا هەر کاتێک دەرفەتت هەبوو خوێنەرى بەرێز کتێبەکە هەمووى بخوێنیتەوە زۆر باش دەبێت. تا ئەو کاتەش هیوادارم کە چێژ لەم خوێندنەوەى بابەتە ببینیت.

        راپۆرتی پەرەپێدانی مرۆیی عەرەبی ساڵی (2002) لە پێشەکی گشتیەکەیدا بە کورتی جەخت دەکاتە سەر ئەوەى کە :"سامانى راستەقینەى نەتەوەى عەرەب خەڵکەکەیەتی (بە پیاو و ژن و منداڵەوە) ئەوان هیواى نەتەوەى عەرەب سامانەکەین، رزگارکردنیان لە بێبەشبوون بەهەموو جۆرێکیەوە، فراوانکردنی بوارى هەڵبژاردنیان، دەبێت بابەتى سەرەکى پەرەپیدانی مرۆیی بێت لە وڵاتە عەرەبیەکاندا "( راپۆرتى پەرەپێدانی مرۆیی، 2002،لا1). لە بابەتێکی ترى ئەم راپۆرتەکەدا هاتووە کە(سەرمایەى مرۆیی و کۆمەڵایەتی بەشدارە لە گەشە و جێبەجێکردنى بەرێژەیەک کە کەمتر نییە لە 64%، بەڵام سەرمایەى ماددى و ژێرخان بەشدارن بە رێژەى 16%، سەرمایە سروشتیەکان بە رێژەى 20%" (راپۆرتی پەرەپێدانی یەکەم،2002،لا6). بەمجۆرە شەرى پەرپێدان بەمرۆڤەکانەوە سەرکەوتوو دەبێت بەتواناکردنى کۆمەڵ و بەتەندروستکردنى بنەماى دامودەزگاکانى و ئامرازى بەڕێوەبردنى تاکەکانەوە و بەتواناکردنى خەڵک و دروستى کۆمەڵ گەرەنتى راستەقینەى هەر پەرەپێدانێک و بەردەوامبونیەتى سەربارى جیاوازى جۆر و بوارەکانى.

        کاتێک پێناسەى پەرەپێدان دەکرێت بەوەى کە " پەرەپێدانی مرۆڤ بەهۆى مرۆڤەوە لە پێناو مرۆڤدا "کەواتە مرۆڤ بنەماو ئامراز و ئامانجە لەهەموو پەرەپێدانێکدا، لەکۆمەڵگە پێشکەوتوەکاندا مرۆڤ بنەمایە، کەواتە دەبێت لە کۆمەڵە تازە پەرەسەندوەکاندا لە هەوڵەکانیاندا بۆ پەرەپێدان بەهەمان شێوە بێت، نهێنی پاشڤەرۆیی و پێشکەوتن تواناى مرۆڤ و بونیاتنانی دەسەڵاتەکانیەتی، ئەویش لەراپۆرتی پەرەپێدانى مرۆیدا بەجوانی دانی پیاداناوە کە پرۆسەى فراوانکردنی هەڵبژاردەکانی مرۆڤە لەهەموو ئەو بوارانەى مرۆڤ هەوڵی بۆدەدات. وێڕاى ئەمەش رێگەى بەشدارى کارای هەبێت لە هەموو ئەو کاروبارانەى پەیوەندی بە ژیانیانەوە هەیە، جا بەتواناکردنی مرۆڤ لە رێگەى رزگارکردنیان لە بێبشەبوون بێت بەهەموو جۆرەکانیەوە بەتایبەت بێبەش بوون لە ئازادى و زانیین(مەعرفە). بەتەنها ئەمەیە کە وا دەکات مرۆڤ چارەنوسی خۆى بخاتە دەستی خۆى، بتوانێت بونیاتی بنێت، بۆیە لە راپۆرتەکەدا " خوڵقاندنی ئاییندەیەک بۆ هەمووان،هەموان لە دروستکردنیدا بەشداربین وەک حەتمیەتێکی ئاکارى داناوە"، بۆ ئەوەى کار بکەین تا دەوڵەت لە دەوڵەتى بەرژەوەندی گشتییەوە بگۆرین بۆ دەوڵەتێک شیاوبێت تیایدا بژین، لەم کۆمەڵانەدا بەرهەمهێنان زۆر دابەزیووە، لە 10% مرۆڤەکان لە خۆشگوزەرانیدا دەژین و لە 90% مرۆڤەکان خۆشگوزەرانیان نییە. پەرەپێدان لەسنورى ئابووریدا نابێت قەتیس بکرێت بەڵکو دەبێت هەموو ئازادییە بنەرەتییەکان بگەرێتەوە بۆ ئەو دەزگایانەى کە دەیپارێزن، بۆیە هەموو پلانەکانی چاکسازى و پەرپێدان شکست دێنێت، چونکە پێناسەى راپۆرتەکە بۆ  دەسەڵاتی چاک "ئەو دەسەڵاتەیە کە بتوانێت یارمەتیدەر و پارێزەرى خۆشگوزەرانی هەموو خەڵک بێت، مرۆڤەکان بەتوانا بکات و هەڵبژاردەکانیان فراوانبکات و ئازادی سیاسییەکان وئابورى و کۆمەڵایەتییەکان دەستەبەر بکات، بەتایبەت بۆ ئەوانەى کە زۆر هەژارو پەراوێزخراون".

        زیاتر لەوەش ئاسایشی مرۆڤەکان و رزگار کردنیان لە ترس، لەناو بردنی رۆشنبیری ترس، بەرەنگاربوونەى دەستبەسەراگرتنی مافی کەسەکان، پاراستنی حورمەتی مرۆڤ و دابینکردنی پێداویستەکانی و رزگارکردنی لەترس مەرجی بەتواناکردنی مرۆڤ وجەوهەرى هەموو پەرەپێدانێکە.

 

        پێش دیموکراسییەت داننان بە مرۆڤ بونی مرۆڤەکان:

        زۆرجار پەرەپێدان و پێشکەوتنیان بە دیموکراسییەوە بەستۆتەوە، دواکەوتووی و چەوساننەوەش بە نەبوونى دیموکراسییەوە، لەگەڵ ئەوەى هەمووان قسە لەسەر دیموکراسی و ئازادى مرۆڤەکان دەکەین، بەڵام ئەوەندە وتراوەتەوە بێمانا بووە، تەنیا گۆڕاوە بۆ دروشم و دەسەڵاتداران کێشەیان نییە با هەر وتووێژ وقسەى لەسەر بکرێت مادەم بابەتەکە دورە لەوەى کە ببێتە مەترسی بۆ کورسى و دەستەکەوتەکانیان، ئەوەتا هەڵبژاردن ئەنجام دەدەن، بەڵام ئەمە هیچی لە واقعەکە نەگۆڕییوە.

        پێویستە قسەکردن لەسەر ئەمانە بگۆرێت بۆ سێگۆشەى ئەمبارگۆى دەسەڵاتى هەواڵگیرى و پۆلیسى سیاسی وەک بنکەى سێگۆشەکە و تەواوکارو پاڵپشتی دەکرێت بە هەدوو گۆشەکەى ترى کە بریتین لە (بنەماڵەگەرى و بزافە ئسوڵیەکانن).

 

        دەسەڵاتى هەواڵگرى و پۆلیس سیاسی:

        دەسەڵاتی هەواڵگرى (مخابرات)دژ بە هەموو پەرەپێدانێکە، لەبرى ئەوەى هەواڵگرى وڵات لە دوژمنی دەرەکی بپارێزێت لەم وڵاتانەدا هەواڵگرى رووى لە ناوخۆیەو خەڵک لەهەموو لایەکەوە راو دەنێت لەسەر قسەو کردار لەترسی پاراستنی کورسیەکان، ئەگەر هەوڵەکان لە پاراستنی کورسیدا چر بێتەوە ئەوا هەرگیز هەوڵەکان ناکەوێتە خزمەت مرۆڤ و پەرپێدانیەوە، چونکە هەوڵەکانی ئابلوقەى مرۆڤ دەدات و سستی دەکات و رامی دەکات دەستەمۆى دەکات، بۆسەى بۆ دانەنێت و فکریش راودەنێت، ئەمەیە (قەهر) یاخود چەوساننەوە واتە بێتوانا کردنى مرۆڤ لەدروستکردنى چارەنوسى خۆیدا .

        دەسەڵاتى هەواڵگرى ئەرکەکەى خەساندنی ووزە زیندووەکانە لە هەموو دەربڕینێکی رەخنەگرانەو هەتا پرسیارکردنیش، بەو ئیعتبارەى هەڕەشەن بۆ سەر بارودۆخەکە، چۆن دەکرێت مەعرفە و زانست بەرهەم بهێنرێت و جەسارەتى بیرکردنەوە هەبێت لە ژێرسێبەرى ترس لەنان برین، ئەوە ئەگەر نەگاتە ئەوەى کە بیرمەندەکان نەکەن بە تاوانبارى سیاسی، یا بە حەرامکردنى ئاینیەوە نەیگلێنن، لە کاتێکدا پاراستنى سەر هەموو شتێک بێت و فکر دەستەمۆ بکرێت ئەمەش رێگر دەبێت لە هەموو دەستکەوتێکى ئابوورى.

        بنەماڵەگەرى( هۆز و عەشیرەت و، خێزان و بنەماڵەو،تائیفە و...)ئەمبارگۆى ئەمان لەسەر مرۆڤەکان بەو شێوەیە کە پاراستنى و چاودێریکردنى کەسەکان بەرامبەرە بە لایەنگیرى و بەگۆێکردنی بۆ دەسەڵاتى هۆز یا عەشتیرەتەکە بە واتاى ئەو کاتە عەشیرەت خاوەنى تاکەکان دەردەکەوێت کە گوێرایەڵی کوێرانەى بکات و هەر بلێ : "بەڵێ ئەزبەنى"، و بەو جۆرەش ئەندام دەبێتە هاوبەش لە غەنیمەکاندا (سیستمی بەتریرکی). ئەم جۆرە پەیوەندیەى بنەماڵەگەریە لەهەموو جومگەیەک و دامودەزگایەکی فەرمی و نافەرمیدا بڵاو بۆتەوە، کە دامودەزگاکان بونەتە سەنتەرى دەسەڵات و سەرچاوەى غەنیمەکان، بنەماڵەگەرى جۆرى سەربازى و بەرێوەبردن و ناوچەگەرى هەیە، مرۆڤ لەدەستى ئەم تۆڕە رزگارى نابێت ئەمانە ملکەچی و مشەخۆرى دەسەپێنن بەرامبەر بەپاراستن و دەستکەوت، ئەمانە دوژمنی سەربەخۆیی تاکن و دوژمنى جەسارەتی بیرکردنەوە وبونیاتنانی کیانێکی جەوهەرین. بۆیە لە هەموو دامودەزگاکاندا سەرەکیترین شت لایەنگیریە واتە (ولاء) نەک کارکردن (اداء) تۆ زۆر باشی مادەم لایەنگیرت گەرەنتى کراوە بۆ عەشیرەت، لەو کاتەدا بەشی خۆت لە غەنیمە و پاراستن دەست دەکەوێت، بێگومان هیچ گرنگ نییە کە کارکردنت چۆنە هەفتەى رۆژێک دەوام دەکەیت یا هەر نایکەیت، قوڕ بەسەر ئەوکەسەى لەم لایەنگیریە لادەدات و هەرچەندە کارکردنیشی زۆر جدى و باش بێت، ئەگەر ئەمە حاڵی دامودەزگاکان بێت چۆن دەتوانن پەرەبدەن بە بەرژەوەندی نیشتمانی و نەتەوەیی، ئەگەر هەر دەزگایەک بۆ خۆى بووبێتە قەڵایەک کە تیادا ململانێ دەسەڵات و غەنیمە بەردەوامە.

        زیاد بوونی بزافە ئسوڵیە توندەکان، سەربارى تۆمەتباراندن، و گەورەکردنى چەترى شتە حەرامەکان، شەڕى ئەمانە تەنیا لەسەر جەستە و وزە زیندوەکانە لەسەر رەفتار نییە، بگرە بنەما شەڕى هزر وکرانەوەى هزریە بەڵکو رەدوونانی هزرە هەتا نیەتی بیرکردنەوەکانیش دەخاتە ژێر هەرەشەوە، لەژێر بارى داڕشتنی سیستمێک لە حەرامکردن، مروڤ دەخاتە قۆزاغەى پڕکردنەوەى پێداویستیە سەرەتاییەکانیەوە بەتەنها نەک بیرکردنەوە.

        ئەم سێگۆشەیە بەیەکەوە مرۆڤ دەچەوسێننەوە، لەگەڵ ئەوەى کە ململانێ لەنێو خۆشیاندا هەیە لەسەر دەسەڵات، بەڵام هەمویان پاڵپشتی کردەوەى یەکتر دەکەن هەروەک لە تەحریمی سیاسی و تەحریمی ئاییندا دروست دەبێت. یەکێکیان لەدەرەوە مرۆڤ راو دەنێت ئەوەى تریان لەناوەوە مرۆڤ راو دەنێت.

        لەم ئەمبارگۆیەدا مرۆڤ تەنیا ئیرادەى ون ناکات بگرە هەموو وزەیەکى زیندووبوونى و کیانى و هەموو کرانەوەیەک و توانایەک بۆ بونیاتنانى چارەنووسی ون دەکات، ئەم ئەمبارگۆیە پاڵ بە مرۆڤەوە دەنێت بۆ (نکوێ) واتە گەڕاننەوە بۆ قۆناغی زۆر سەرەتایی بۆ مافە سەرەتاییەکانى بژێوى و سەلامەتى(وەک ئێستاى کوردستان)، راکردن بەدواى پەیداکردنی موچە و پاراستنى ژیانى، بەو جۆرەش نابێتە خاوەنى  نیشتمانەکەى، هەتا هاوڵاتیبوونى جۆرێکە لە منەت کردن بەسەریدا و پێیان دەڵێن: (مادام دەژى و هێشتا نەمردوی کەواتە شوکرى خوابکە).

        لەگەڵ شەڕى دەروونى و سەربازى کە لەسەرمان ئەنجام دەدرێت شەڕى تیرۆریست بۆتە گۆشەى چوارەم کە نەهامەتى خۆى بەسەر خەڵکدا دەرێژێت. بەردەوام بوونى ئەم ئەمبارگۆ چوارینەیەى سەر مرۆڤ لە دەرەوە، واى لێ دێت ئەمبارگۆکە ببێتە ناوەکى و مرۆڤ خۆى دەبێتە دوژمنى ویست و خواستەکانى خۆی و سیستمى بەحەرامکردن وا دەکات کە خۆى ببێتە چاودێر بەسەر هیواو خەونەکانیەو لەباریان دەبات.

 

 

        بەهەدەربردنى مرۆڤ :پێناسەکەى

        زۆر قسە لەسەر بەهەدەربردنى سەرمایەى ماددى و سامانە سروشتیەکان دەکرێت،هەر لە خراپ بەڕێوەبردنی و خەرجکردنی لە پرۆژەى بێسوددا، یاخود دەستبەسەراگرتنی پارەو دارایی گشتی لەرێگەى پرۆژەى وەهمیەوە، هەموو جۆرە کارێکى نامەشروع و دەرکەوتنى ملیارلیرى هەڵتۆقیو و بێبنەما. لە جیهاندا ئەم بەهەدەربردنە هەبووە، بەڵام دەخرێتە روو کەسەکان دەدرێن بەدادگا، کەچی لەم وڵاتانەدا واى لێهاتووە بووە بە باوو وەک شتێکی ئاسایی سەیر دەکرێت.

        بەهەدەر بردن لەوانەیە بۆ سامانە سروشتیەکان بێت کە بەڕاستى هاوسەنگى ئەستێرەکەمانى خراپ کردووە. یا شێوەى زۆر کارەساتبار ترى دەبێت وەک ئەوەى لەو شەڕانەدا کە بۆ دەسەڵات و پلەو پایە هەڵدەگیرسێنرێت، کە بەهەدەربردنی باڵەخانە و مرۆڤ و سەرمایەى ماددی پێوەیە، بەڵام مرۆڤ لە هەموو شتەکانى تر زیاتر بەهەدەر دەبرێت چونکە حیکمەت و تیژبینى نییە لە بڕیارداندا. ئەوەى گرنگە بەهەدەربردنی مرۆڤ خۆیەتی واتە ئینکارکردن و داننەنان بە مرۆڤ بوونیدا. کە ماف بە دەسەڵاتدار دەدات بۆ تەسەڕوفپێوەکردنى و راونانى و یا پەراویزخستنى و پشتگوێخستنى.

        لە واتایەکدا بەهەدەربردن واتە بێمافکردن و زەوتکردنى مافەکان، بەمەش مافی خۆپاراستنى تاکەکان نامێنێت، دەسەڵات بۆی هەیە تا رادەى لەناوبردنى هەرشتێکى بوێت لێی بکات، بەهەدەربردنی مرۆڤ شێوەى زۆرە وەک بەهەدەربردنی خوێنى مرۆڤ بە بێحساب لەناوبردنى، یا بێنرخکردنى و ئینکار کردنى بەمەش بێحورمەت و بێپلەو پایە دەبێت، یا داننەنانە بە ووزەو لێهاتویەکانیدا یا مافی چارەى خۆنوسین یا ئیرادەى سەربەست هەتا ئەو رادەیەى کە مافی وشیارى بۆخودى خۆت و هەبونت نابێ هەبێت، ئەمە رێگا دەکاتەوە بۆ جۆرەها شێوازى خراپ بەکارهێنان و ئەوپەڕى بێڕێزى و یاریپێکردن، بەهەدەربردن یان مادیە یا مەعنەوى لەسەر ئاستی مافەکان، ئەو کەسەى کە بێنرخ کراوە یا لە نرخ داماڵێنراوە دەبێتە کەسێکی بەهەدەر براو، بەڵام بێ ئەوەى هەست بەوە بکات کە کێ واى لێ کردووە، ئەمە رێگا دەکاتەوە بۆ جۆرەها بەکارهێنانی وزە و وشیارى مرۆڤ، بێ ئەوەى بزانێت ئەنجامەکەى چۆن دەبێت.

 

        ئەگەر بەراوردی (قەهر)چەوساننەوە و بەهەدەر بردن بکەین دەبینین قەهر دانپێدانێکی بەمەرجە بەهەبوونی مرۆڤەکاندا، مادام دەچنە ژێر رێکفی هێزى باڵادەستەوە، بەڵام لە بەهەدەربردندا ئەو دانپێنانە کشێنراوەتەوە، هیچ بەهایەک بۆ نرخ و هەبوونی مرۆڤەکان دانانرێت.

        بەهەدەربردن و دیموکراسی هیچ پەیوەندیان بەیەکەوە نییە، نەبوونی دیموکراسی کاتێکە کە تۆ هەبوونی بەرامبەر ئینکار بکەیت کە بەشدارەو خاوەن مافە، ئاستی بەهەدەربردن جیاوازە لە روى مادى و مەعنەویە مرۆڤ لەناو دەبات، یا دوری دەخاتەوە و سنوداری دەکات، دواجار بەیاریە شارراوەکان وکۆنترۆڵکردنێکی نەرم کۆتایی دێت، ئەمەش کۆژان دروست دەکات و هاوسەنگی تێک دەدات، قەیرانەکانى هەبوون دروست دەکات.

       

        جۆر و ئاستەکانی بەهەدەربردن

        دەکرێت قسە لەسەر بەهەدەربردنی گشتی و بەهەدەربردنی تایبەتى و نەوعی بکەین، بەهەدەربردنی گشتی ئەوەیە کە زۆر توێژی مرۆڤەکان دەگرێتەوە،یا هەموو کۆمەڵ دەگرێتەوە،بارى چەوساننەوە و دەسەڵاتی موخابەرات و بنەماڵەگەرى و ئسوڵیەکان، بنەماڵەگەرى دان بەکەسدا نانێن لەدەرەوەى خۆیان و نکوڵی لە بوونى بەرامبەر دەکەن تا رادەى بانگەوازى شەرکردن دژی ئەم شەرەش وەک کارێکی خێرخوایی دەردەخات کە بۆ لەناو بردنى ووزەیەکى شەرانگێز و جەهەنەمی. بەهەدەربردنی گشتی وەک ئەوەى ژمارەیەکی کەم دەست بەسەر سەروەت و سامانی گشتیدا بگرن وگەل بێبەشبکەن لێی و پاڵی پێوە بنێن بۆ ئەوەى بچنە ئاستێکی سەرەتایی (تەنیا بژێوى ژیان پەیدا بکەن)، ئەم بابەتە تەنیا وەک بارى ئابوورى هەژارى نییە بگرە ئەمە وا دەکات مرۆڤەکان بچنە خوار هێڵی مرۆڤیشەوە و لەروى هەبوون و مەعنەویەوە. وەک لە وێنەى بەزۆر راگواستن و ئەمبارگۆ و ئەشکەنجە ولەناو بردنی بەکۆمەڵدا دەبینرێتەوە..). مرۆڤ وەک ئالەتێکی بیۆلۆژی لێ دێت خۆى زۆر بەبەختەوەر دەزانێت کاتێک نانێکی هەبێت بیخوات لەنزمترین ئاستدا سەلامەت بێت. ئەو کاتە شکستی هەبونی مرۆڤەکان دروست دەبێت وەک کەلوپەلەکانی لێدێت کەى بیانەوێت هەموو شتێکی دەرهەق ئەنجام بدەن، ئاکار و حورمەت و کەرامەت بوونی نییە ئەو هەبوونەى هەست بەبوون ناکات هەرشتێکی بەرامبەر بکرێت لاى ئاسییەو پەسەندى دەکات. بارێکی ترى بەهەدەربردنی گشتی ئەویش بەهەدەربردنی بەئاگایی ووشیاریی و بەهەدەربردنی هزرە، زۆر قورسە لاى مرۆڤ کە بەرگەى دڵەراوکێ وترسی بەرەنگاربوونەوەى جەهەنەم بگرێت، بەڵام کاتێک هەست بکەیت هەبوونت نییە ئەو کات ئاسانە لاى مرۆڤ بەرگەى جەهەنەم بگرێت، بۆئەوەى دان بەخۆماندا بنێنن کە هەیین مەرجە کە کەسانیى تریش دان بە نرخ و بەهاماندا بنێنن،لێرەوە کۆمەلێک لەوانەى کە هزر و ووزەیان بەهەدەر براوە وشیاریان بەهەدەر براوە دەکەونە کۆژانی هەبوونەوە وەک خەمۆکی و سستی و خەمبارى، لەناوەوە یاخیبوون و شەرکردن دژ بە خودێکی ئفلیج، بەڵام زۆربەى ئەوانەى تەسلیمبون بەو بەهەدەربردنە ئەوە وشیاریشیان بەهەدەر براوە.یا خود هەستی پێ دەکات بەڵام خەفەى دەکات و دەیشارێتەوە لەپێناوى ئەوەى کە هاوسەنگیەک دروست بکات تا وا بکات ژیانى گونجاو بێت،لەوانەیە دڵخۆش بێت بەهەندێک لە غەنیمەکان بۆ نموونە موچەیەکی زۆر، زۆرى هەبوونى رواڵەتی ماددى و خۆشگوزەرانی خۆى دەربخات وەک ئامانجێکی بەرز بۆى.

        بەهەدەردانی گشتی تووشی وشیارى مرۆڤەکان دەبێتەوە لاى ئەوانەى لە روى مادیەوە بێبەش کراون، هەتا لاى ئەوانەش کە زۆر باشن لەروى مادیەوە، ئەمەى کە جیهانگیرى هەوڵی بۆ دەدات تا گەنجەکان غەرقی جیهانە وروژێنەرەکان بکات چێژ و هەستی ڕواڵەتی بەرکاربردنی هەنوکەیی ئەوەندە جوان دەڕازێنێتەوە وەک ئەوەى ئەمە هەموو ژیان بێت، نرخی هەبوون و نرخی پابەندی بە رۆشنبیری نیشتمانەوە لە هەبونی پارەى زۆر و گەشت و ئوتومبێلی دوا مۆدێلدا دەخاتە ڕوو، لەگەڵ بەهەدەردانى وشیارى و عەقڵیش دێت، چونکە وشیاری دەروازەى بیرکردنەوەیە. بەهەدەردانى گشتی هاوڵاتیبوون و ئینتما دەگرێتەوە،ئینتماى مرۆڤ بۆ خێزان و بۆ گەڕەک و بۆ شار و بۆ وڵاتەکەى بۆ مرۆڤایەتی واى لێ دەکات کە بزانێت ئەو هەیە لە زەمان و شوێنێکدایە وهەست بە جێگیرى دەکات وەک روەکێک چۆن لە گڵەکەیدا چێنرابێت و هەست دەکات مەرجەعی هەیە، رەگوریشەى هەیە کە رێی پێ دەدات فراوان بێت و گەشە بکات و خودى خۆى بەدیبهێنێت، هەبوونێکی تێروتەسەلی هەبێت.لە بارى بنەماڵەگەریدا ئینتما سنوردار دەکرێت، چەمکى نیشتمانى دەسڕێتەوە مادام عەشیرەت و هۆز بوونیان هەیە، بۆیە دەوڵەتەکان نابن بە نیشتمان، ئەو نیشتمانەى دروست نابێت بەردەوام قوربانى دەستى ململانێی ئەو عەشیرەتانە دەبێت لەسەر دەسەڵات و هێز.

        کاتێک چەوساندنەوە دەگاتە ترۆپکی خۆی، ئەوکاتە سوڵتان خاوەنى زەوى و خاوەنى مرۆڤەکانى سەر ئەو زەویەو بەکەل و پەل و شتەکانەوە، بۆیە هەر کاتێک تاکەکان خێروبێرێکیان دەست بکەوێت ئەوە لە دڵگەورەیی سوڵتانەوەیە وەک منەتێک دەدرێتەوە بەچاویاندا. سوڵتان مافی مامەڵەکردنی هەیە بە زەوى و سامانی سەرزەوى و ژێر زەوى و کەسەکانیش کە لەسەر ئەو زەویە دەژین چارەنووس و ژیانیان بەدەستى ئەوە، بۆیە مافی ئینتمای مرۆڤەکان بەهەدەر دەبات و مرۆڤ وەک کەسێکی بیانی لێدێت لە نیشتمانی خۆیدا، کۆنترۆڵی نابێت هەتا بەسەر جەستەى خۆیدا، بێبەش دەبێت لەو هەستەی کە بە رەگ و ریشەى خۆیەوە لکاوە و جێگیرە، بۆیە هاوڵاتی بوون  منەتێکە و دەکرێت لەهەر کاتێکدا بێت لێت زەوت بکەن، ئەو مافە لە مرۆڤ دەسەننەوە کە بوونی هەبێت و چارەنووسی دیار بێت و لە رێگەى پیادەکردنى ئیرادەو هەڵبژاردن و مافی چارەى خۆنووسینەوە، ئەمە کارەساتێکی هەبوونی مرۆڤەکانە کە وا دەکات قسەکردن لەسەر پەرەپێدان وەک خورافاتێک بێت.

        مرۆڤێکی بەو شێوەیە ناتوانێت هیچ ببەخشێت و هیچیش بونیاتبنێت، تەنها ئەوەى بۆى دەمێنێتەوە بینەرێکى نەرێنی و لەبارێکی حەپەساویدا دەبێت، هەبوونی مرۆڤ ئەوەندە نزم دەکەنەوە کە رازى بێت بەدەستەکەوتێکی ماددی بۆ پێداویستیە سەرەکیەکانی، لەوانەیە ئەو مرۆڤەى مافی هاوڵاتیبوونی لێهەدرکراوە شەرعیەتی سوڵتانەکان و دەست و پێونەکانی ئینکار بکات و تا رادەى نکوڵیکردنی نیشتمانەکەى، ئەگەر ئێستا بەهەدەربردن زۆر توند بێت ئەوا هەیکەلەکە بەسەر خۆى و دوژمنەکانی دەهێنێتە خوارەوە. ئاش و ماش تێکەڵ دەکات.

        ئەو بەهەدەربردنەى کە سیستمی تەحریم کردن ئەنجامی دەدات ئەویش، بەهەدەربردنی خۆشەویستییە، سۆز کە باڵاترین پاڵنەرى مرۆڤە دەستى بەسەرادەگرێت و قەدەغە دەکرێت، ئەو هەبوونەى کە هەست بەزیندویی خۆى دەکات لێیدەدرێت دەبڕرێت، ئەوە پربوونى سۆزداری مرۆڤە کەواى لێ دەکات هەست بە دڵنیای بکات و هەست بکات دنیا باشە و خەڵکیش باشە، بەهەدەربردنی سۆز هەرسێ بەهەدەربردنەکانى تریش تەواو دەکات کە بەهەدەربردنی وشیارى وعەقڵ و  ئینتما بوونە. قەدەغەیە کە بیرمەند بیت، قەدەغەیە کە ئینتمات هەبێت و دڵنیا بیت لە ناسنامەت، قەدەغەیە سۆزدار بیت، بەم شێوەیە شکستێکی هەبوونی دەسەپێنرێت لەناو نیشتمانێکی شکستدا، دەسەڵاتدارێک کە لەسەر پاشماوەى خۆل و خاشاک دەسەڵاتەکەی بەڕێوەدەبات، پاساوى جۆراو جۆر دەرخواردی شکستەکان دەدەن، شکستی خودەکان لەسەر ئاستی عەقڵ و بەئاگایی ئەم شکستە تەواو دەکات، لەوانەیە خەڵک خۆیان بە زیندوێتیەکى لە هۆنراوەیەکدا دەیبننەوە بۆ ساتێک هەست بەگەڕاننەوەى رۆح دەکەن. لە هۆنراوەیەکدا یا لە تابلۆیەکدا.

 

        بەهەدەربردنى ژن و منداڵ:

        بەهەدەربردنی تایبەت وەک لە بەهەدەربردنی پەیوەندیەکاندا یا پەیوەندی هەدرەکاندا دایبینینەوە، بەهەدەربردنی ژن و گەنج و منداڵ وەک یاریەک وایە کە هەمیشە ئەنجامەکەى (1 - 0) واتە هەر یەک براوە هەیە لەسەر حسابی دۆڕانی ئەوى تر.

        بەهەدەربردنی هەبوونی ژنان کە دەکرێتە موڵکی عەشیرەت و قەبیلەو خێزان (باوک و براو هاوسەر)، هەتا زۆرجار وەک ئامرازێکە بۆ دروستکردنی پەیوەندیە دەرەکیەکانی عەشیرەت بە هاوسەرگیرى، هەبونی ژنان تەنیا لە منداڵ بوون خزمەتکردندا چر دەکرێتەوە، بەهەدەربردنی ژنان بەتایبەت لەرێگەى ئەوەى کە دەکرێتە هێماى لاوازى و شەرم، وەک بابەتێک بۆ شکست هێنانى پیاوان بەکار دەهێنرێت، وەک ریکلام بۆ پروپاگەندەى کاڵاکان بەکار دەهێنرێت.

        بەهەدەربردنێکی تر کە لە ژنان دەکرێت و لایەنی سۆزداى پارچە دەکات ئەو وێنە دولایەنییە کە لە لایەکەوە وەک دایکی میهرەبان و سۆزدار و پاک نیشان دەدرێت وەک هێمای دڵسۆزى و بەخشندەیی، لە لایەکی ترەوە وەک بابەتێکی مەترسیدارى و بابەتی چێژ و سڵلێکردنەوە سەیر دەکرێت، هەموو ئەم جۆرە لە بەهەدەربردنانە دواجاردا وونبوونی کیان و بوونی ژن خۆیەتی داننەنانە بە مرۆڤ بوونیدا.

        بەهەدەربردنی منداڵێتی منداڵ کە کێشەیەکی گەورەى بە کۆمەڵایەتیکردنە، منداڵ وا دەست پێ دەکات کە ئارەزووى ژیان تیایدا زیندو و گەورەیە دەیەوێت هەموو شتێک تاقیبکاتەوە و بیناسێت منداڵ داهێنەرێکی خۆرسکە، بەڵام شێوازى بەکۆمەڵایەتیکردن هەر لە ناو خێزانەوە دەست پێ دەکات و ئەو منداڵە سەرکوت دەکات و ئەمەش منداڵ رام دەکات و دەستەمۆی دەکات، کاتێک دەچێتە قوتابخانە، وەک ئامرازێک بۆ بەدیهێنانی هیواى خێزان، یان وەک بارێکی گران و بەربەست سەیر دەکرێت، یا پێیدەلێن منداڵێکی شومە، یا وەک ئامڕازى تۆڵە سەندنەوەى دایک و باوک لە یەکتر کاتێک جیادەبنەوە، ئەمانە هەمووى وا دەکات هەبوونی منداڵ بەهەدەر ببرێت، پێویستە چادویری و خۆشەویستی بە منداڵ بدرێت لەبەر ئەوەى بوونی هەیە، بوارى بدرێت ووزەو داهێنانی دەرببرێت.

 

        بەهەدەربردنى گەنجان:

        بەهەدەربردنی گەنجان تەواوکارى بەهەدەربردنی منداڵ و ژنانە، لە سەردەمی جیهانگیریدا بەرجەستەبوونی هەدر لە هەموو توێژێک زیاتر لاى گەنجان دەردەکەوێت لە دیاردەى بوونی گەنجێکی زۆرى زیاد لە پێویست، کە بوون بە بارێکی گران بەسەر سیستمەکانەوە، سیستمەکان لە هەبوونی ئەو ژمارە زۆرەى گەنجان بێزارن و هەراسانیان دەکات لە جیاتی ئەوەى پلانی ئامادەکردنیان بۆ دابنرێت ببنە ووزەى ئاییندە، پارێزەرى نیشتمان، کەچی پاڵ بەگەنجانەوە دەنرێت بۆ سێبەر و دورکەوتنەوە لەبەشداربونێکی کارا لە بەرهەم و بڕیارى چارەنووسساز پەراوێز دەخرێن، ئەمە هۆکارە بۆ توندوتیژى و لادانى گەنج، چونکە ئەوە زانراوە کە گەنجی ژێر سێبەر سوتەمەنی توند و تیژین. 

        لە هەموو بارەکاندا ئەو بەهەدەردانەى دەسەڵات بۆ گەنج ئەمانەى لێدەکەوێتەوە:  نابەرپرسیارێتی و سوڕاننەوەى بێئامانج  و گەران بە دواى چێژ و خۆشیدا بە تەنها، دواجار دەبنە کێشە بۆ دەسەڵاتداران خۆشیان. ئەمەش ستراتیژێکى پلان بۆ دانراوە و بەمەبەستە کە گەنج دوور دەخرێتەوە لە دروستکردنى چارەنووسی خۆى.

        سیستمی جیهانگیریش ئەمە تەواو دەکات لە رێگەى داهێنانی ئەو هەموو ئامڕاز و تەکنیکی خۆخەڵەفاندن و نوقم کردنیان لە وروژێنەرە ماددیەکاندا وەک ئەوەیە کە گۆشیان بکات بە رابواردن و خۆشی.

        پەیوەندیەکانی بەهەدەربردن لەبەرزترین پلەى بەهەدەربردندا کە کوشتن و لەناو بردنە تا دەگاتە بەهەدەربردن لە پلەو پایەو ناوبانگ و نرخ و بەهادایە، ئەمە لە پەیوەندی کارکردن و پەیوەندی هاوسەرگیرى وپەیوەندی سیاسی و بیروباوەردا دەبینرێتەوە. لە ململانێ سیاسیەکاندا لەناو بردن بەجۆرێکە کە هەموو مافێکی مرۆڤ بوون لە دژەکەى دەسەنێتەوە، دەیکات بە ئەفسانەى شەڕ و نەگبەتى بەجۆرێک لەناوبردنی رزگاربوون و ئەرکێکی مرۆڤایەتی و ئاینیش دەبێت (لەپێناو خودا).  هیچ جۆرە کوشتنێک دروست نابێت ئەگەر سەرەتا پەیوەندیە مرۆڤایەتیەکان نەپچڕابێت ودانپێدانان و سەیرکردنی وەک مرۆڤى لێنەسەنرابێتەوە.

        باوترین شێوەى بەهەدەربردن ئەو بەهەدەربردنەیە کە بەمەرج یەکتر قبوڵ بکەن، مادام تۆ دەچیتە ژێر ئیرادەى منەوە، دەبیتە ئامرازى بەجێهێنانى ئارەزوو خواستەکانم، ئەوە منیش تۆ قبوڵ دەکەم، ئەمە لە نێوان هاوسەرەکان و لە نێوان منداڵ وباواندا هەیە (گوێرایەڵی، چوونە ژێر رکێفی باوانیەوە)، هەمان جۆر پەیوەندى بەڕێوبەر بە فەرمانبەرانەوە لەناو دام و دەزگاکاندا، پەیوەندى بنەماڵە و عەشیرەت، هەتا دەگاتە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانى وەک ئەمریکا و وڵاتان.

 

         بەهەدەربردنى مرۆڤ بۆ خودى خۆى :

        ئەم بەهەدەربردنە زۆر جۆرە وەک بەهەدەربردنى بەرژەوەندیەکان وپلەو پایەو سەرمایە، بەجۆرێکە مرۆڤ ناچارە کە ئەو ئەزمونە شکستخواردوانە دووبارە بکاتە بۆ نموونە لە خۆشەویستیدا، لە پرۆژە بازرگانیەکاندا، یاخۆد  خۆی دەئاڵێنێت بەو ئەزمونانەى کە ئاسەوارى نەرێنی لەسەر ناو و ناوبانگی دروست دەکات، لێرەدا دەکرێت ئەم بارە ناو بنێن بە(نەخۆشی دەروونی شکستخواردن)، پاڵنەرى نەستیە وا لە مرۆڤ دەکات بەرەو شکستی بەرێت بۆ ئەشکەنجەدانی خودى خۆى ئازاردانی، وەک کەسانی ئالودەبووی ماددەى هۆشبەر و قومار و زۆر شتی تر. ئەمانە بێبەش دەبن لەخود بەدیهێنان، ئەمانە هەمووى بەهەدەربردنى هەبوونی مرۆڤ و ئەنجامى پەراوێزخستنی مرۆڤە. ئەم جۆرە لە بەهەدەربردنى خودە لەگەڵ بەهەدەربردنى دەرەکی و هێزى دەسەڵاتداردا یەکدەگرێتەوە، چونکە ئەگەر لەناوەوە بێتوانایی دروست نەبێت ئەوا دەکرێت بەرەنگاربوونەوە دروست بێت بەڵام سەرکەوتنی بەهەدەربردنى دەرەکی کاتێکە کە وا لە مرۆڤ بکات هەست بە بێتوانایی خۆى بکات بۆ بەرەنگاربوونەوە. ئەمەش لە دەرونزانیدا پێی دەوترێت (بێتوانایی فێرکراو)، لەم باەردا تەسلیم دەبێت و هەر ئەوەش دوبارە دەکاتەوە.

        نەخۆشییە عەقڵی و دەروونییەکان لە راستیدا بەهەدەربردنى هەبوونى مرۆڤە، وەک بارى وەسواسی نەخۆشەکە وزەو هێزى خۆى لە بەرگریەکى نەخۆشدا سەرف دەکات. کات و کۆششی خۆى لەشتى بێسودادا خەسار دەکات بەجۆرێک تواناى کارو بەرهەمى نامێت. وەک نەخۆشی هستریا.

 

        بەهەدەربردنى مرۆڤ نەخۆشیەکی کیانییە:

        بەهەدەربردنى مرۆڤەکان لە رێگەى سێگۆشەى (هەواڵگیرى، بنەماڵەگەرى و ئسوڵیەکان) بەوەى مامەڵەى مرۆڤەکان ناکات وەک ئەوەى مرۆڤ بن بەڵکو وەک ئەوەى ئامراز بن یا مەترسی بن، یان بارێکی گران بن بەسەر شانیانەوە.

        ئەو مرۆڤانەى وەک ئامرازن ئەوانەن کە دەسەڵات هەموو جۆرە مامەڵەیەکیان پێوە دەکات لەململانێکانیدا بۆ هێز وپاراستنی دەسەڵاتەکەى، دەیانبات بۆ شەڕ، یا بۆ پیاهەڵدان بەشان و شەوکەتی دەسەڵاتدا وەک لە (خامەى هەندێک نوسەرەوە، پیاهەڵدان و شکۆمەندی ئەم جۆرە دەسەڵاتانە تۆمار دەکرێت)، عەشیرەت و بنەماڵەش ئەندامەکانی هەڵدەلوشێ ئەگەر وانەکات بێهێز دەبێت، بزاڤە ئسوڵیەکانیش لە روى فکرى و بیروباوەرەوە کەسەکان لە قاڵب دەدات.

        ئەوانەش کە خەڵکی رێگرو بەربەستن و سەرچاوەى هەڕەشەو مەترسین، ئەوانەن گومانیان لە شەرعیەتی دەسەڵات هەیە، ئەوانەن کە هەواڵگریەکان لە دژیانەو راوەدویان دەنێت، بەناوى ئەوەى کە دوژمنی جێگیرى و ئاسایشی وڵاتن.

        ئەوانەى وەک بارێکی گران سەیر دەکرێن زۆرینەى کۆمەڵ دەگرێتەوە، دەڵێن یەک لەسەر پێنجی کۆمەڵ هەموو شتێکی داگیر کردووە بۆ چوار بەشەکەى تر بەشێکی بچوکى هێشتۆتەوە. هەبوونى ئەم بەشە دەسەڵاتیان هەراسان کردووە پێداویستی و مافەکانیان بارێکی گرانە بۆ دەسەڵات.

        لەگەڵ بەهەدەربردنى مرۆڤەکاندا بەهەدەربردنى سامانەکانیش بۆتە شتێکی ئاسایی لاى دەسەڵاتداران. عەشیرەت و بنەماڵەش بەشیان لەو دەستکەوتانەدا هەیە. دەسەڵاتیان بەسەر دامو دەزگاندا دەکشێت. کاتێک سامان و دامو دەزگاکان بەهەدەر دەبرێت مرۆڤ دادەماڵن لەهەموو سەرچاوەیەکی هێز و ماف و کامەرانی، لەگەڵ بەهەدەربردنی مرۆڤ و کۆمەڵ لەبەردەم بارێکداین ناوى (نەخۆشیەکی کیانیە)، هەر یەک لە تاک لە کۆمەڵیش دەکەونە بارێکی ونکردنی بەرگرى هەبوونیان (فقدان المناعە الکیانی) ئەمە بەتەواوى وەک ونکردنی بەرگرى تەندروستى لەشە، ئەمەش بارێکی مێژووی پۆنخواردووە کە دەکەوێتە ناو بازنەى کاوێژ و خۆ دوبارەکردنەوەو لەجیاتی پەرەسەندن و گۆرانکارى.

        لێرەوە هیچ بوارێک نییە بۆ قسەکردن لەسەر پەرەپێدان و گەشەکردن، چونکە هەموو مرۆڤێکی چەوساوە، چەوساننەوە بەرهەم دەهێنێتەوە، هەموو مرۆڤێکی بەهەردەربراو بەهەدەربردنی کەسانی تر و سەرمایەى لێدەکەوێتەوە، ئەو کەسەى کیان و هەبوونی وێرانکرا ناتوانێت بونیاتبنێت.

        ئاراستەى بەهەدەربردن تەنیا بۆ دەرەوە نییە لاى مرۆڤ بەڵکو بۆ ناوەوەشە، سەرکەوتنی ئەمبارگۆى عەقڵ و هۆش و وزەى مرۆڤ بەهەدەربردنى خودى مرۆڤى لێدەکەوێتەوە، ئەمەش وەک ئالیەتێکی ناوخۆیی دەردەکەوێت لە رێگەى تەسلیم  بوون و بندەستییەوە تووشی خەمۆکی وجودی دەبێت، ئەم خەمۆکییە تەنیا لە بەهەدەربردنی وزەو دەستپێشخەریەکان نییە، بەڵکو دەگۆڕێت بۆ ئالیەتێکی چێژ بەخشین کە خۆى لە (لاواننەوەو گریان و هاوارکردن (الندب و النواح) دا دەبینێتەوە. وەک چۆن لە گۆرانی و فلم و رۆمانەکاندا دەیبینین کە پڕن لە خەمبارى و کارەسات. کەسی مەهدور خۆى غەرق دەکات لە خەمباریدا. ئەمە لە هەمانکاتدا چێژ و خۆخاڵیکردنەوەیە بۆی. لێردا ئارەزووى مردن و لەناو بردن زاڵ دەبێت بەسەر ئارەزووى ژیان و بونیاتناندا. هەروەک فرۆید دەڵێت چونکە خەم و خەفت خۆ وێرانکردن لەسەر غەیریزەى ئارەزووى مردن تێردەبن.

        مرۆڤی بەهەدەربراو وەک بورکانێکی نەتەقیوەى لێدێت کە پڕە لەوزەى نەرێنی و توندو تیژ لەهەر ساتێکدا بێت دەتەقێتەوە و هیچ پێشبینیەکی بۆ ناکرێت تۆڵەى بەهەدەربردنى دەکاتەوە.

        مرۆڤى بەهەدەربراو هەموو شتەکانی تر بەهەدەر دەبات، خۆشگوزەرانی ماددى بەتەنیا بەس نییە بۆ مرۆڤ، ئارەزوى ژیان لە هەموو مرۆڤێکدا هەیە کە شێوەى رەتکردنەوەو شکۆ وخۆ دوپاتکردنەوە وەردەگرێت، بۆ ناچارکردنی بەرامبەر تا دان بەبونیدا بنێت، هەتا ئەگەر ژیانیشی لە روى مادیەوە بخاتە مەترسیەوە، ئاوەزى (غریزە) ژیان پاڵ بەمرۆڤەوە دەنێت بۆ دروستکردنی خودێکی نوێ کاتێک ئامانجێکی قورس و نموونەیی دەخاتە بەردەم خۆى و بەدیدەهێنێت، ئامادەیە ژیانیشی بخاتە مەترسیەوە گەر بزانرێت شیاوەو بەبەهایە، هەڵسەنگاندن تایبەتمەندی مرۆڤە وەک نیتشە دەڵێت لەبەرامبەر ئاسایش و دەوڵەمەندى ماددیدا، بەهاو دانپێدان بە خودى مرۆڤەکاندا هەتا باڵاتریش بچێت و بەندبکرێت بە دۆزە مەزنەکان و نموونەى باڵاوە ئەوە وەرگرتنەوەى دانپیانانێکی باڵاو شکۆدارە بۆ هەبونێکی پڕو زیندو و چالاک، ئەم هەبوونەیە تواناى بونیاتنانی دەبێت، ئەمەیە چارەسەرى نەخۆشی هەبوون دەکات، دەروازەیەکە بۆ گەڕانەوەى بەرگرى، و بۆ بەئاگا بوون لە بەهەدەربردن و ئاسەوارەکانی.

 

        بنەماڵەگەرى و بەهەدەربردن:

        ئەم کۆمەڵگایانە ئەو گۆرانە چۆنییەتیەیان ئەنجامنەداوە کە لە جڤاتە رۆژئاواییەکاندا ئەنجامدراوە. ئەمان لە کۆمەڵی عەشیرەتگەرى و بنەماڵەییدا ماونەتەوە، بارێکی تێکچرژاو لە هەردوو ئاستەکە دروست بووە واتە، بەرپرسەکان بانگەشى دەسەڵاتی دامو و دەزگایی،و دەسەڵاتی یاسا، وسیستمی بەرێوەبردنی نوێ دەکەن، بەڵام لەو دیدگایەوە رەفتار و مامەڵەدەکەن کە کۆنەپەرست و پاشڤەرۆیە وبنەماڵەیی و نەریتگەرایە، هەموو دامو ودەزگایەکی بەرێوەبردنی گشتی بە پێی زانستى نوێی بەرێوەبردن هەیکەلێکی رێکخستنی فەرمی هەیە، رێنمایی و یاساى خۆى نوسراو هەیە، بەڵام هێزى بزوێنەر تا ئێستاش لە دەزگاى عەشیرەتی و بنەماڵەییدا لە هەیکەلە تەقلیدیەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، بۆیە دوفاقیەکی زۆر لە بەرێوەچوندا هەیە لە نێوان ئەوەى فەرمیەو دیارە و لە نێوان ئەوەى شاراوەیە و نادیارە، نەک تەنیا بەڕێوەبەرایەتیەکان ئەمە حاڵیان بێت بگرە هەموو دام و دەزگاکانی ترى ناو کۆمەڵ وەک دەزگا مەدەنیەکان و پارتە سیاسیەکان، پارتی سیاسی هەیە تەنیا لە یەک بنەماڵە پێک دێت وهەر ئەو بنەماڵەیە دەسەڵاتی هەیە وەک لە لبنان (لە کوردستانیشدا هەیە)، هەتا پارتە عەلمانیەکان ئەوانەى خۆیان بە سۆشیال و دیموکرات وەسف دەکەن هەر بەهەمان شێوەن.

        دەزگا سەربازیەکانیش لەم بارە بەدەر نیین کە دەسەڵاتى عەشیرەت بەسەریاندا زاڵە، بنەماى لایەنگرى و ئینتماى تایەفی و عەشیرەتی زاڵە بۆیە سەرۆک حیزبەکان گەورە پیاوى هۆز و عەشیرەتەکانن و هەتا مردنیش هەر ئەوان دەبن.

        کەواتە ململانێی ناو بەڕێوبەرایەتی وەزارەتەکان لەسەر  بنەماى زانستی نییە بەڵکو لەسەر بنەماى عەشیرەت و بنەماڵەییە، هەتا ناو زانکۆکانیش ململانێ و کێبرکێکان تەنیا لە بەرژەوەندی ئەو هەیکەلەدایە کە عەشیرەت و بنەماڵەى گرتۆتەوە نەک زانست و پێشخستنی کۆمەڵ. شۆرشی پیشەسازى و بورجوازى لە ئەوروپا واى کرد کە شار ببێتە سەنتەرى نوێخوازى، بەڵام لەوڵاتە عەرەبیەکاندا عەشیرەت و مەنتقی گوند باڵی کێشاوە بەسەر شارەکاندا، بۆیە لێکۆڵینەوەى وردى عەشیرەت و هۆز زۆر گرنگە کە چەندە رێگرو بەرەبەستە لەبەردەم پەرەپێدانەکاندا، چەندە بەشدارە لە بەهەدەر بردنی مرۆڤەکان ئەوەندەش ڤایرۆسی توندو تیژى لەگەڵ خۆى هەڵگرتووە، (ئەرکۆن 2002) راستی وتووە کە " عەشیرەت و بنەماڵە دەتوانن وڵات دروست بکەن، بەڵام ناتوانن نیشتمان دروست بکەن. چونکە ئەوەى قبوڵە کە خەڵک وەک (دەستوپێوەند) رەعیەت بن نەک وەک هاوڵاتی و سەربەخۆ بن، پێویستە لایەنگریان پێش هەموو شتێک بۆ عەشیرەت هەبێت نەک بۆ نیشتمان و وڵات". بونیادى عەشیرەتگەرى لەڕوى پەیوەندیەوە لەسەر دوو ئاستە : پەیوەندى لەگەڵ ناوەوە، پەیوەندى لەگەڵ دەرەوە، هەدووکیان هێزێکى کاریگەریان تێدایە کە دەبێتە هۆى بەهەدەردانى مرۆڤ لەناوەوە وەک ئەندمى عەشیرەتەکە، بۆ دەرەوە بەهەدەردانى کەسانى نامۆ بە عەشیرەتەکە لەڕێگەى ئینکارکردن و ململانێ لەگەڵیدا. لەم بەهەدەردانە دولایەنیەوە بەهەدەردانى دامودەزگاکان و نیشتمان دێت. چونکە عەشیرەتگەرى هیچ شتێک لەسەرو خۆیەوە قبوڵ ناکات، نە لە دەرەوەى خۆشی قبوڵی دەکات.

●●●

 

*) مامۆستای یاریدەدەر لە بەشی باخچەی ساوایان، زانکۆی سلێمانی.

 

        سەرچاوە:

 

1. مصطفى الحجازي (2005): الأنسان المهدور: دراسة تحليلية نفسية اجتماعية.المغرب. المركز الثقافي العربي.

 


Comments