ترس و تەکنەلۆژیا لێکدانەوەیەکی سۆسیۆسایکۆلۆژی

posted Jun 11, 2016, 12:04 PM by Adil Mohammed Noori   [ updated Jun 11, 2016, 12:25 PM ]

عادل محەممەد نووری(*)       

گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەهەر رەهەندێکدا بێت روودانى حەتمییە، کۆمەڵگاى مرۆڤایەتى خۆى دەگۆڕێت تا مۆدێلێک لە ژیانکردن بگوزەرێنێت و فۆرمێکى نوێ لە ژیانکردن دەستپێبکات، هەموو ئەو گۆڕانە مەزنانەى کە بەسەر کۆمەڵگاى مرۆڤایەتیدا هاتوون دیاردەى سروشتى و رۆحانى نەبوون، بەڵکو بەرهەمى ژیارى مرۆڤ بوون، لە مێژووى مرۆڤایەتیدا هەموو گۆڕانێکى کۆمەڵگاى مرۆڤایەتى وابەستە بووە بەو ئامێرە سادە و ئاڵۆزانەى کە مرۆڤ دروستى کردوون، مرۆڤ کاتێک توانیویەتى راو بکات کە تیر و رم و چەقۆى دروستکرد، گەیشتن بەسەردەمى کشتوکاڵى ئەو سەردەمە نییە کە مرۆڤایەتى پەى بە گرنگى کشتوکاڵ بردوە، بەڵکو لەوکاتەوە هەژمار دەکرێت کە مرۆڤ توانیویەتى کەرەستەیەک بەرهەمبهێنێت کە بتوانێت کشتوکاڵى پێبکات، مرۆڤ کاتێک توانى ئامێرى تەکنەلۆجى ئاڵۆز بەرهەمبهێنێت، خۆى ناونا مرۆڤى مۆدێرن بەو بیانوەى مادام تەکنەلۆجیا بەرهەمدەهێنم کەواتە من مۆدێرنم. لە رەهەندێکى ترەوە لەگەڵ ئەم گەشەسەندنە مادییەدا ترس، وەک دیاردەیەکى دەروونى لە مرۆڤدا سەرهەڵدەدات، ترس لە بێتوانایی لە روبەوروبونەوە، لە لەبرساندا مردن، لە نەمانى جۆر، لە کوشتن و رفاندنى ژنانى خێل...هتد، هەر ئەم ترسەى مرۆڤى سەرەتاییە کە ئایین بەرهەمدەهێنێت، تا ئەوانەى  بیپارێزێت لە هەموو ئەو بەڵایانەى کە سروشت و  ئەوانى تر دەیهبَننەڕێی، ترسى مرۆڤ بوو (تەوتەم) ى بەرهەمهێنا و مرۆڤى کردە خاوەنى پەرستراو ، ئیدى مرۆڤ بووە خاوەنى ماتێریاڵێک کە بتوانێت لە حزوریدا گوزارشت لە ترسەکانى بکات، ملکەچى خۆیی نیشانبدات، هەستکردن بەتاوان و بەرامبەر بە هەر شتێک کە رۆحانییەتى کۆمەڵگا ئازاردەدات، تەوتەم، وەک فۆرمێکى سەرەتایى ئایین چیدى نەهێنا بۆ مرۆڤ جگە لەوەى هێندێک لە مرۆڤەکانى کردە ئافەریدەى پیرۆز و خاوەن هێزى باڵا و مرۆڤەکانى ترى کردە چۆک دادەر، ترسى مرۆڤ بوو سیستەمى دەرەبەگایەتى بەرهەمهێنا و مرۆڤى بوێرى کردە دەرەبەگ و ترساوەکانی کردە کۆیلە.

 

        لەبنەرەتدا ترس بەشێک نییە لە دەروونى مرۆڤ، بەڵکو لە دەرووندا گەشەدەکات، لە کۆمۆنەى سەرەتایدا، مرۆڤەکان لەیەک نەترساون، بەڵکوو هاوپشتى یەک بوون، ئەوە بەرهەمهێنانى کەرەستە راوەشکارى و بەرەنگارییەکان بوون، وایان لە مرۆڤى کۆمۆنە کرد ناچاربن بە ترس بەرامبەر بە خاوەنى هێز و کەرەستە، کە ئەم رەوتە سەردەکێشێت بۆ رێگە خۆشکردن بە دامەزراندنى سیستەمى دەرەبەگابەتى، چونکە خاوەن هێز و کەرەستە(ئامێر) شایستەى ئەوەیە کە زیاتر وەربگرێت لە هەموو ئەندامەکانى ترى خێڵ، هەموو ئەندامانى خێل مەحکومن بەوەى بترسن لە خاوەن کەرەستە، چونکە خاوەن کەرەستە سەرچاوەى هێز و نانە، دەرچوون لەیاساکانى ئەو ملنەدان بۆى ئەنجامەکەى مەرگە، بە مانایایەکى سادەدتر، خاوەنى کەرەستە خاوەنى هێزە و شایستەى ئەوەیە هەموو ملکەچى بن،  هەر ئەم خاوەن کەرەستەیە بووە دەرەبەگ و بووە سەرمایەدار. 

        روخانى سیستەمى دەرەبەگایاتى هێنانەکایەی سەردەمى سەرمایەدارى زادەى ترس و ئامێرە، دەرەبەگەکان و ئەرستۆکراتەکان هەمیشە فۆبیایەکى بێبرسکیان هەبوو لە ئەگەرى سەرهەڵدانى شۆرش و بزاوتەکانى کۆیلە و جوتیار و دەستیکار لەلایەک و سەرهەڵدانى چینى ناوەند لەلایەکى تر، بۆیە گۆڕانى سیستەمى دەرەبەگایاتى بۆ سەرمایەدارى ترسى چینى کرێکارى گۆڕى بۆ فۆبیا و دەرەبەگیش بوە خاوەنى کارگە.  

        شۆرشى پیشەسازى لەگەڵ خۆیدا تەنها کەرەستەى نوێی نەهێنا، بەڵکو فۆرمێکى تری لە ترساندن لەگەڵ خۆیدا بەرهەمهێنا، تۆقین (فۆبیا) لە تـــەکنەلۆجیا (Technophobia) دیسانەوە بەرهەمى شۆڕشى پیشەسازییە، تێکنۆفۆبیا چەمکێکى گاڵتەئامێزانەى ترسە نەک لە چۆنیەتیەتى تەکنەلۆجیا، یان بەکارهێنانى تەکنەلۆجیا، بەڵکو ئەم ترسە دروستدەبێت لە ئاکامى بیرۆکەى بە سیستەمکردنى پیشەسازى لە رێگەى تەکنەلۆجیاوە، کە ئەمە ماناى پێویست نەبونى کارگەکانە بە دەستى کار و لە دەستدانى کارە.

 

        ترس و تەکنەلۆجیا لە تیۆرە کۆمەڵایەتییەکاندا:

        هیچ یەکێک لە تیۆریستەکانى وەک (کارل مارکس، ماکس ڤیبەر، تۆماس هۆبز و جان جاک رۆسۆ) بە رەهایى گوزارشتیان لە رۆڵى ترس یان تەکنەلۆجیا نەکردوە لە تیۆرەکانیاندا، بەڵام دەکرێت تیۆریزەى ترس و تەکنەلۆجیا بکرێت لە نێو بوچونەکانیاندا.

کاتێک کارل مارکس باس لە گۆڕانى کۆمەڵگا دەکات لە تیۆرە ماتێریاڵە مێژووییەکەیدا، ئەوەمان نیشاندەدات کە هەموو قۆناغەکانى گۆڕانى کۆمەڵگا پەیوەستە بە رۆڵى کەرەستەکانى بەرهەمهێنان و هۆشیارى چینى کرێکار، ئەو پێیوایە لە کۆمۆنەى سەرەتایدا هەموان لە مافدا یەکسان بوون، بەڵام ئەرکیان بەپێی توانابووە، لە قۆناغى دەرەبەگایەتیدا، خاوەن زەوى شایستەى ترس و رێزە، جوتیاریش ملکەچ و ترساو ناهۆشیار لەوەى کە ئاغاکەى زویر نەکات، لە قۆناغى سەرمایەداریدا، سەرمایەدار خاوەنى کارگە و کریکار خاوەنى ترس، لە دواهەمین قۆناغدا لە ئەنجامى لە ناوچونى ترسدا هۆشیارى چینایەتى دەبێتە بڵێسەى شۆرش و ئاکامەکەى کۆمەڵگایەکى سۆسیالیست بەرهەمدێت کە هەموان تێیدا لە مافدا یەکسانن، گەر سەرنج بدەین دەتوانین ئەوە بخوێنیننەوە کە نەبونى هۆشیارى زادەى ترسى کرێکارە بە لەدەستنەدانى کارەکەى، بۆیە مارکس شکاندنى ئەم ترسە وابەستە دەکات بەوەى کریکار هۆشیار بکرێتەوە بەرامبەر بە ئەو مافەى کە زیاترە لەو رەنجەى کە دەیدات بۆ بەرهەمهێنان، بەڵام کاتێک لە ئەنجامى ترسى کرێکارەوە بۆ لەدەستنەدانى کارەکەى ئەو قازانجەى کە بەهۆى هێزى ئەوەوە بەرهەم هاتوە، بەڵام بەو نادرێت کرێکار توشى نامۆبوون دەبێت.

        بە پێچەوانەى مارکسەوە ڤیبەر پێیوایە (نەترسان) بوێرى هۆکارى سەرهەڵدانى سەردەمى تەکنەلۆجیایە، ڤیبەر پێیوایە کە سەرمایەدارى ئەوروپایی و گەشەى تەکنەلۆجیا پەیوەستە بەو چاکسازییانەى کە (مارتن لۆسەر و کالفن) لە ئەڵمانیا و سویسرا ئەنجامیاندا، کە ئەنجامەکەى مەزهەبی کاسۆلیکى لاواز کرد و بزاوتى مەزهەبى پرۆستانتى سەریهەڵدا، کە رێگەى دەدا بە کۆکردنەوەى ماڵ و سامان و رێگەى دەگرت لە بەفیرۆدانى سەرمایە، هەروەها مەزهەبى پرۆستانتى ئەو ترسەى لە دڵى مرۆڤدا رەواندەوە کە (مرۆڤ مادام بە کۆیلە لە دایک بووە دەبێت هەر کۆیلە بێت)، بەڵکو لە مەزهەبى پرۆستانتیدا دەڵێت: خودا لە رۆژى لەدایکبوونەوە چارەنوسى کەسەکانى دیاریکردوە، هەر خودا بڕیار دەدات  کە کێ هەژارە و کێ دەوڵەمەند.

        تۆماس هۆبز (1588-1679) وەک یەکێک لە بیریارانى پەیمانى کۆمەڵایەتى پێیوایە مرۆڤ لە دۆخى سروشتی (Natural state) دا هەمیشە هەست بە ترس دەکات، ترسى هەیە لە مردن و لەناوچوون لە لایەن ئەوانى ترەوە، بۆیە هۆبز پێیوایە لە دۆخى سروشتیدا مرۆڤایەتى پڕە لەشەڕ و ئافات و دوبەرەکى لە نێوان مرۆڤەکان، کە ئەم دۆخە هەمان دۆخى جەنگەڵە، چونکە مرۆڤەکان هیچ هەست بە لێپرسراوێتى ناکەن بەرامبەر بەیەک، بەڵکو هەموان لە هەوڵدان بۆ ئەوەى لە مەترسییەکانى ئەوانى تر خۆیان بپارێزن، ترسى برسیکردن و کوشتن، دەرکردن، ئەم ترسە هاوبەشەیە کە پاڵ بە مرۆڤەکانەوە دەنێت کە بنەماکانى مامەڵەى کۆمەڵایەتى لە نێوان مرۆڤەکاندا سەرهەڵبدات، ئەم ترسە هاوبەشە پەیمانێک لەنێوان مرۆڤەکاندا دروست دەکات کە رێگە نادات سنوورى یەکتر ببەزێنن، هەر مرۆڤە و تەنازول لەبەشێک لە مافەکانى  خۆى دەکات و دەیداتە کەسێک سەرکردایەتى بکات.

        بەڵام رۆسۆ(1712-1778): پێیوایە کاتێک مرۆڤ بووە خاوەنى موڵکى تایبەت و ئامێر ئیدى جیاوازى چینایەتى سەرهەڵدەدات و مرۆڤى کردە خاوەنى رق و کینە و ترس  لە یەکترى، بەبڕواى رۆسۆ گواستنەوەى کۆمەڵگا لە دۆخى سروشتییەوە بۆ دۆخى کۆمەڵایەتى لەگەڵ خۆیدا ناکۆکى نێوان مرۆڤەکان گەیشتە ترۆپک و ترس باڵى بەسەر کۆمەڵگادا کێشا، کە ئەنجامى ئەم دوبەرەکى و ترسە لە یەکترى پەلدەکێشێت بۆ پەیمانى کۆمەڵایەتى لە نێوان تاکەکاندا، بەوەى هەر یەکەیان کەمێک لە مافە تایبەتییەکانى خۆى خۆشدەبێت و دەیدات بە کۆمەڵگا.

 

        فۆبیاى بەکۆمەڵ:

        رەنگە هەمومان لەسەر ئەوە کۆکبین، کە تەکنەلۆجیا لایەنە ماددییەکەى پێشکەوتنى کۆمەڵگایە، لە زانستى سۆسیۆلۆژیادا بە کۆمەڵگایەک دەوترێت کۆمەڵگایەکى تەندروست، کە توانیبێتى لەپاڵ پێشکەوتنى تەکنەلۆژیادا، بڕەوى بەرۆشنبیرى مەعنەوى تاکەکانی دابێت تا رۆشنبیرى ماددى و مەعنەوى پێکەوە و شانبەشانى یەکترى گەشەبکات، بەڵام یەکێک لە خەسلەتەکانى کۆمەڵگە تەقلیدییەکان ئەوەیە کە تاکەکانى ئازاد دەکات بۆ وەرگرتن و هێنانە کایەیەى هەر شتێک کە خۆیی ئەیەوێت، بەڵام کۆیی گشتى سیستەمى کۆمەڵگاکە (تەقلیدى) رێگە بۆ ئەو تاکانە خۆشناکات تا بەویستى خۆیان گوزارشت لەوەبکەن کە دەیانەوێت، بەتایبەت ئەمە لە ئامێر و فاشیۆندا سەرهەڵدەدات کاتێک تاکەکان پەیڕەوى جۆرێک لە فاشیۆنى دەرەکى دەکەن ئەوا توشى گازندەکانى کۆمەڵگا دەبنەوە، هەمیشە کۆمەڵگا سەرنجەکانى خۆى دەخاتەسەر ئەو رەهەندانەى تەکنەلۆجیا کە لایەنى نێگەتیفن یان لەگەڵ نەریتى ئەواندا نایەتەوە، بۆیە هەموان دەبنە بڵندگۆ و فۆبیا دەیانگرێت بەوەى تەکنەلۆژیا نوێیەکە دژ بە خواستى ئەوانە و نەریتە پیرۆزەکان دەخاتە مەترسییەوە، بە سادەتر هەرکاتێک کۆمەڵگا دژ بە تەکنەلۆژیا وەستایەوە ئەوە هەموو دەبنە خاوەنى ترسێکى بەکۆمەڵ، بە بیانوى پاراستنى نەریتى باڵاى کۆمەڵگاوە.

        دەتوانین ئەو نمونانە بێنینەوە کە لە کۆمەڵگاى کوردیدا ئامادەییان هەبووە، وەک ئەو ترسەى سەرەتا لە لەبەرکردنى پانتۆڵ و تەنورە هەبوون، بەبیانوى لەناوچونى فاشیۆنى جلى کوردى، قبوڵکردنى بوونى سەتەلایت لە ناوماڵدا، لە دونیاى نوێدا بەهۆی ئەو هێلانەى کە بەجیهانیبون بڕیویەتى ئێستا تەکنەلۆژیا ئاسانتر مەوداکانى بەکاربەرانى فراوان کردوە، بۆیە هەمیشە کۆمەڵگاکان بەتایبەت ئەوانەى نەریتپارێزن ترسێکى گەورەیان هەیە بەلەناوچونى کۆمەڵەکەیان، بۆیە هەمیشە ئەوانەى دژە تەکنەلۆژیان خاوەنى فۆبیای بە کۆمەڵن.

        لەدونیای ئێستادا تێکنۆفۆبیا (Technophobia) بە مانای ترسە لە لەدەستدانى هێز و بەهاو ئایدۆلۆجیاى مرۆڤ، سەرکێشانە بۆ لەناوبردنى مرۆڤ، ترسى تاکى ئەم سەردەمە لە تەکنەلۆجیا ئەوەیە کە رۆژێک بێت تەکنەلۆجیا جێگەى یاسا و سیستەم و چاودیریکردنى مرۆڤ بگرێتەوە.

        ترسى مرۆڤى نوێ لە تەکنەلۆجبا ترسێکە کە درێژکراوەى ترسى مرۆڤە بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتى، ئەم ترسە بەدوو فۆرم خۆى دەنوێنێت، یان ترسى بەهایە لە تەکنەلۆجیا یان ترسى مرۆڤە لە تەکنەلۆجیا.

        لە سەرەتاکانى  سەدەى بیستەمەوە تەکنەلۆجیا لەپاڵ گەشەسەندنیدا رۆڵى مرۆڤى بچوکتر کردۆتەوە، لە هەموو داهێنانێکى نوێدا کە مەبەست لێى سوودگەیاندن بووە بە مرۆڤایەتى، لە ئەنجامدا مرۆڤى کردۆتە کۆیلەى خۆى، ئێستا بەهاى تەکنەلۆژیا لە بەهاى مرۆڤ گرنگترە، چونکە تەکنەلۆجیا بۆ هەموو کارێک بەڵگەى پێیە، ئێمە ئێستا کۆیلەى تەکنەلۆجیاین، رێکخستنى کاتەکانى کارکردن، خێراى لێخورینمان بە ئۆتۆمۆبێل یان نۆرەکانى ترافیک لایک، سیستەمى بانکى و خێرایی لە گێڕانەوەى باج، بە ئەلەکترۆنیکردنى زانیاریەکانمان، بڵاوبونەوەى دەنگمان، دەستکاریکردنى وێنەکان ... هتد، ئەمانە هەموو نموونەگەلێکن کە مرۆڤى سەردەمیان کردۆتە کۆیلە، بۆیە ئێمە هەمیشە بۆ هەموو هەنگاوێکى ژیانمان ترسێکمان لە ناوەوە لەگەڵدا دروستدەبێت، مرۆڤایەتى ئێستا دیلى دەستى ئامێرە، هەم ئەو رێکتدەخات هەم تاوانباریشت دەکات، بەمە مرۆڤایەتى لە پاڵ پێشکەوتنى تەکنەلۆجیادا هێندەى تر بەهاى خۆى لەدەستدەدات.

        لە لایەکى ترەوە هەمیشە مرۆڤایەتى فۆبیایەکى هەیە لە گەشەسەندنى تەکنەلۆجیا، ترسى مرۆڤ لە پێکدادانى جەنگى بۆمبە پێشکەوتوەکان و لەناوچونى رەگەزى مرۆڤایەتى، ترسى مرۆڤ لە بۆمبە بایۆلۆژییەکان، ترس لە نەمانى رۆڵى مرۆڤ لە پێشکەوتنى کۆمەڵگادا، لە پێویست نەبونى مرۆڤ وەک دەستى کار، تادەگاتە ئەوەى تەکنەلۆجیا پێویستى مرۆڤى بۆ مرۆڤ لەناوبردوە، هەنوکە ئێمە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانمان لەگەڵ یەکدا بەهۆى تەکنەلۆجیاوەیە، بە جۆرێکى تر تەکنەلۆجیا بەیوەندییەکانمانى رێکخستوە، ئالبیرت ئانیشتاین لە وتەیەکى دا دەڵێت "لەو رۆژە دەترسم تەکنەلۆجیا باشتربێت لە پەبوەندى نێوان مرۆڤەکانمان ئەوکات جیهان دەبێتە خاوەنى نەوەیەکى گەمژە"، تا دێت مرۆڤایەتى لەو ترسەى ئانیشتاین نزیک دەبێتەوە، مرۆڤایەتى ترسى هەیە لەوەى نەوەیەکى گوێرایەڵى تەکنەلۆجیا بەرێوەیە کە سیفەتى بەئامێربوو دەداتە مرۆڤ، لە ئێستادا ئەگەرى گۆڕانى جینات و بونیادى مرۆڤ بەهۆى ئامێرە تەکنەلۆجییەکانەوە لە ئایندە ئەگەرێکى بەهێزە.

        دەتوانین ئەوە ببینین کە بەردەوام لەگەڵ گەشەى تەکنەلۆجیادا ترس، وەک دیاردەیەکى دەرونى گەشەى کردوە و فۆرمى خۆیی گۆریوە، مرۆڤەکان زۆرکات خواستیانە خۆیان لە تەکنەلۆجیا بێبەری کەن، چونکە بۆتە زادەى ماڵوێرانیان، دوبارە گەڕانەوە بۆ ژیاندنەوەى سروشت ئەو بیرۆکانەن کە بەشێک لە مرۆڤەکان خواستیانە بۆخۆیانى فەراهەم بکەن.

        لەرەهەندێکى ترەوە خودى تەکنەلۆجیا زادەى ترسە، هەر لە مێژەوە ترس پاڵى نا بە مرۆڤایەتییەوە کە دڕندە بێت خاوەنى کەرەستەى جەنگى بێت بۆ بەرەنگاربونەوەى لە سەرەتادا گیاندارى دڕندە و پاشان دوژمنانى خێل، بەڵام لە فۆرمە مۆدێرنەکەیدا ئەم ترسە گەورە دەبێت، ترسى مرۆڤایەتى لە ئەگەرى لەناوچونى زەوى واى کردوە مرۆڤ  برەو بە تەکنەلۆجیا بدات و بەدواى ئاڵتەرناتیڤى زەویدا بگەرێ، دەوڵەتە پێشکەوتوەکان خەرجییەکى زۆر دەدەن تا هەسارەیەکى دى بدۆزنەوە بۆ ژیان ئەوان دەگەرێن لە ترسى ئەو ئەگەرەى رۆژێک دێ زەوى لەناودەچێت.

●●●

 

*) مامۆستای یاریدەدەر لە بەشى زانستە کۆمەڵایەتییەکان. زانکۆی سلێمانی، پسپۆڕ لە بواری کۆمەڵناسی.

 

 

        سەرچاوەکان:

 

1. Reece Mcgee and others، Sociology an Introduction، Holt، Rinehart and Winston Dryden press، second edition، United States of America، 1980.

2. C.N، SHANKAR RAO، Sociology، India، Karnataka State، 1989.

3. Kon، I.S، History of Classical Sociology Introduction، Progress Publishers، Moscow، 1979.

4. Swingewood، Alan، A، A short History of Sociological Thought، St. Martin Press، New York، 1984.

5. www.fearofstuff.com/objects/the-fear-of-technology/

6. www.insidehighered.com/blogs/student-affairs-and-technology/3-reasons-why-we-fear-technology

 

Comments